Read in తెలుగు / ಕನ್ನಡ / தமிழ் / देवनागरी / English (IAST)
[గమనిక: ఈ అధ్యాయము (శ్లోకాలు మాత్రమే) “శ్రీ కృష్ణ స్తోత్రనిధి” పారాయణ గ్రంథములో కూడా ఉన్నది. Click here to buy.]
సంజయ ఉవాచ |
తం తథా కృపయావిష్టమశ్రుపూర్ణాకులేక్షణమ్ |
విషీదంతమిదం వాక్యమువాచ మధుసూదనః || ౧ ||
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు: “ఆ విధంగా అత్యంత జాలితో నిండినవాడై, దుఃఖంతో కన్నీళ్లు కారుస్తున్న కళ్ళతో విషాదంలో మునిగి ఉన్న అర్జునుడిని చూసి శ్రీకృష్ణుడు (మధుసూదనుడు) ఈ మాటలు అన్నాడు.”
శ్రీభగవానువాచ |
కుతస్త్వా కశ్మలమిదం విషమే సముపస్థితమ్ |
అనార్యజుష్టమస్వర్గ్యమకీర్తికరమర్జున || ౨ ||
శ్రీభగవానుడు ఇలా అన్నాడు: “అర్జునా! క్లిష్టమైన ఈ సమయంలో నీకు ఈ మోహం (కశ్మలం) ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? ఇది ఆర్య లక్షణం కాదు. దీనివల్ల స్వర్గం లభించదు సదా కీర్తి కూడా రాదు.”
క్లైబ్యం మా స్మ గమః పార్థ నైతత్ త్వయ్యుపపద్యతే |
క్షుద్రం హృదయదౌర్బల్యం త్యక్త్వోత్తిష్ఠ పరంతప || ౩ ||
“ఓ పార్థా! ఈ పిరికితనానికి (క్లైబ్యానికి) లోనుకాకు. ఇది నీకు తగదు. ఓ పరంతపా (శత్రువులను తపింపజేసేవాడా)! నీ హృదయంలోని ఈ అల్పమైన బలహీనతను వదిలిపెట్టి యుద్ధానికి సిద్ధం కావడానికి నిలబడు.”
అర్జున ఉవాచ |
కథం భీష్మమహం సంఖ్యే ద్రోణం చ మధుసూదన |
ఇషుభిః ప్రతియోత్స్యామి పూజార్హావరిసూదన || ౪ ||
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు: “ఓ మధుసూదనా! పూజింపదగిన భీష్ముడిని, ద్రోణాచార్యుడిని నేను రణరంగంలో బాణాలతో ఎలా ఎదిరించగలను? ఓ శత్రు సంహారకా! వారు నాకు అత్యంత గౌరవనీయులు కదా!”
గురూనహత్వా హి మహానుభావాన్
శ్రేయో భోక్తుం భైక్ష్యమపీహ లోకే |
హత్వార్థకామాంస్తు గురూనిహైవ
భుంజీయ భోగాన్ రుధిరప్రదిగ్ధాన్ || ౫ ||
“మహానుభావులైన గురువులను చంపి, రక్తం చిందిన ఈ లోక భోగాలను అనుభవించడం కంటే, ఈ లోకంలో భిక్షం ఎత్తుకుని జీవించడం మేలు అనిపిస్తోంది.”
న చైతద్విద్మః కతరన్నో గరీయో
యద్వా జయేమ యది వా నో జయేయుః |
యానేవ హత్వా న జిజీవిషామ-
-స్తేఽవస్థితాః ప్రముఖే ధార్తరాష్ట్రాః || ౬ ||
“మనకు విజయం లభిస్తుందో లేక వారే మనల్ని జయిస్తారో… ఏది శ్రేయస్కరమో మనకు తెలియదు. ఎవరిని చంపి మనం జీవించాలని కోరుకోవడం లేదో, అట్టి ధృతరాష్ట్రుని కుమారులే మన ఎదురుగా యుద్ధానికి నిలబడి ఉన్నారు.”
కార్పణ్యదోషోపహతస్వభావః
పృచ్ఛామి త్వాం ధర్మసమ్మూఢచేతాః |
యచ్ఛ్రేయః స్యాన్నిశ్చితం బ్రూహి తన్మే
శిష్యస్తేఽహం శాధి మాం త్వాం ప్రపన్నమ్ || ౭ ||
(ప్రధాన శ్లోకం) “పిరికితనమనే దోషం వల్ల నా సహజ స్వభావాన్ని కోల్పోయాను. ధర్మం ఏదో తెలియక నా మనస్సు కలత చెందింది. కాబట్టి నాకైతే ఏది నిశ్చితమైన శ్రేయస్సో దానిని నాకు చెప్పండి. నేను మీ శిష్యుడిని. మిమ్మల్ని శరణు కోరిన నన్ను శాసించండి (ఉపదేశించండి).”
న హి ప్రపశ్యామి మమాపనుద్యాత్
యచ్ఛోకముచ్ఛోషణమింద్రియాణామ్ |
అవాప్య భూమావసపత్నమృద్ధం
రాజ్యం సురాణామపి చాధిపత్యమ్ || ౮ ||
“భూమి మీద ఎదురులేని సుసంపన్నమైన రాజ్యాన్ని పొందినా, లేదా దేవతలపై ఆధిపత్యం (ఇంద్ర పదవి) లభించినా… నా ఇంద్రియాలను కుంగదీస్తున్న ఈ శోకాన్ని ఏది తొలగిస్తుందో నేను చూడలేకపోతున్నాను.”
సంజయ ఉవాచ |
ఏవముక్త్వా హృషీకేశం గుడాకేశః పరన్తప |
న యోత్స్య ఇతి గోవిందముక్త్వా తూష్ణీం బభూవ హ || ౯ ||
సంజయుడు ఇలా అన్నాడు: “శత్రువులను పీడించే అర్జునుడు (గుడాకేశుడు) శ్రీకృష్ణుడితో (గోవిందుడితో) ‘నేను యుద్ధం చేయను’ అని చెప్పి మౌనంగా ఉండిపోయాడు.”
తమువాచ హృషీకేశః ప్రహసన్నివ భారత |
సేనయోరుభయోర్మధ్యే విషీదంతమిదం వచః || ౧౦ ||
“ఓ ధృతరాష్ట్ర మహారాజా! అప్పుడు రెండు సైన్యాల మధ్య విషాదంలో ఉన్న అర్జునుడిని చూసి, శ్రీకృష్ణుడు నవ్వుతున్నట్లుగా (చిరునవ్వుతో) ఈ మాటలు అన్నాడు.”
శ్రీభగవానువాచ |
అశోచ్యానన్వశోచస్త్వం ప్రజ్ఞావాదాంశ్చ భాషసే |
గతాసూనగతాసూంశ్చ నానుశోచంతి పండితాః || ౧౧ ||
శ్రీభగవానుడు ఇలా అన్నాడు: “అర్జునా! శోకించకూడని వారి కోసం నువ్వు శోకిస్తున్నావు, పైగా పండితుడిలా మాటలు మాట్లాడుతున్నావు. జ్ఞానులైన వారు ప్రాణాలు పోయిన వారి గురించి కానీ, ప్రాణాలు ఉన్న వారి గురించి కానీ దుఃఖించరు.”
న త్వేవాహం జాతు నాసం న త్వం నేమే జనాధిపాః |
న చైవ న భవిష్యామః సర్వే వయమతః పరమ్ || ౧౨ ||
“నేను గానీ, నువ్వు గానీ, ఇక్కడ ఉన్న రాజులు గానీ గతంలో లేని కాలం లేదు. అలాగే భవిష్యత్తులో మనం ఉండబోని కాలం కూడా ఉండదు. మనమందరం నిత్యులం.”
దేహినోఽస్మిన్ యథా దేహే కౌమారం యౌవనం జరా |
తథా దేహాంతరప్రాప్తిర్ధీరస్తత్ర న ముహ్యతి || ౧౩ ||
“దేహధారికి (జీవుడికి) ఈ దేహంలో బాల్యం, యౌవనం, ముసలితనం ఎలా వస్తాయో… మరణం తర్వాత మరో దేహాన్ని పొందడం కూడా అలాగే జరుగుతుంది. కాబట్టి ధీరత్వం ఉన్నవారు దీనిని చూసి మోహానికి లోనవరు.”
మాత్రాస్పర్శాస్తు కౌంతేయ శీతోష్ణసుఖదుఃఖదాః |
ఆగమాపాయినోఽనిత్యాస్తాంస్తితిక్షస్వ భారత || ౧౪ ||
“కుంతీ పుత్రా! శీతోష్ణాలు (చలి-వేడి), సుఖదుఃఖాలు అనేవి ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలవడం వల్ల కలుగుతాయి. అవి వచ్చిపోయేవి, అనిత్యమైనవి. ఓ భారత! వాటిని ఓర్పుతో సహించడం నేర్చుకో.”
యం హి న వ్యథయంత్యేతే పురుషం పురుషర్షభ |
సమదుఃఖసుఖం ధీరం సోఽమృతత్వాయ కల్పతే || ౧౫ ||
“ఓ పురుష శ్రేష్ఠా! సుఖదుఃఖాలను సమానంగా భావించే ఏ ధీరుడైతే వీటివల్ల చలించడో, అట్టివాడే అమరత్వానికి (మోక్షానికి) అర్హుడు అవుతాడు.”
నాసతో విద్యతే భావో నాభావో విద్యతే సతః |
ఉభయోరపి దృష్టోఽంతస్త్వనయోస్తత్త్వదర్శిభిః || ౧౬ ||
అసత్తు (ఉనికి లేనిది/నశించేది) అయిన దానికి ఉనికి లేదు. సత్తు (శాశ్వతమైనది) అయిన దానికి వినాశనం లేదు. ఈ రెండింటి మధ్య గల భేదాన్ని తత్త్వదర్శులు (జ్ఞానులు) దర్శించారు.
అవినాశి తు తద్విద్ధి యేన సర్వమిదం తతమ్ |
వినాశమవ్యయస్యాస్య న కశ్చిత్ కర్తుమర్హతి || ౧౭ ||
ఈ జగమంతా దేని చేత వ్యాపించబడి ఉందో, అది వినాశనం లేనిదని తెలుసుకో. నాశనం లేని ఆ ఆత్మను ఎవరూ ధ్వంసం చేయలేరు.
అంతవంత ఇమే దేహా నిత్యస్యోక్తాః శరీరిణః |
అనాశినోఽప్రమేయస్య తస్మాద్యుధ్యస్వ భారత || ౧౮ ||
ఈ భౌతిక దేహాలు నశించేవి. కానీ వీటిలో ఉండే ఆత్మ నిత్యమైనది, నాశనం లేనిది మరియు ప్రమాణాలకు అందనిది (అప్రమేయమైనది). కాబట్టి ఓ భారత! యుద్ధం చేయి.
య ఏనం వేత్తి హంతారం యశ్చైనం మన్యతే హతమ్ |
ఉభౌ తౌ న విజానీతో నాయం హంతి న హన్యతే || ౧౯ ||
ఆత్మ చంపుతుందని అనుకునేవాడు, ఆత్మ చంపబడుతుందని భావించేవాడు – వీరిద్దరికీ ఆత్మ గురించి తెలియదు. ఎందుకంటే ఆత్మ ఎవరినీ చంపదు, ఎవరి చేత చంపబడదు.
న జాయతే మ్రియతే వా కదాచి-
-న్నాయం భూత్వా భవితా వా న భూయః |
అజో నిత్యః శాశ్వతోఽయం పురాణో
న హన్యతే హన్యమానే శరీరే || ౨౦ ||
(ప్రధాన శ్లోకం) ఆత్మకు పుట్టుక లేదు, మరణం లేదు. అది ఒకప్పుడు ఉండి ఇప్పుడు లేకపోవడం, లేదా భవిష్యత్తులో పుట్టడం అనేది ఉండదు. అది పుట్టుక లేనిది, నిత్యమైనది, శాశ్వతమైనది, పురాతనమైనది. శరీరం చంపబడినప్పటికీ ఆత్మ చంపబడదు.
వేదావినాశినం నిత్యం య ఏనమజమవ్యయమ్ |
కథం స పురుషః పార్థ కం ఘాతయతి హంతి కమ్ || ౨౧ ||
ఓ పార్థా! ఆత్మ వినాశనం లేనిదని, నిత్యమైనదని, పుట్టుక లేనిదని, మార్పు లేనిదని తెలుసుకున్న జ్ఞాని ఎవరిని చంపుతాడు? ఎవరిని చంపమని ప్రేరేపిస్తాడు?
వాసాంసి జీర్ణాని యథా విహాయ
నవాని గృహ్ణాతి నరోఽపరాణి |
తథా శరీరాణి విహాయ జీర్ణా-
-న్యన్యాని సంయాతి నవాని దేహీ || ౨౨ ||
మనిషి పాతబడిన వస్త్రాలను వదిలివేసి కొత్త వస్త్రాలను ఎలా ధరిస్తాడో, ఆత్మ (దేహి) కూడా పాతబడిన శరీరాలను వదిలివేసి కొత్త శరీరాలను ధరిస్తుంది.
నైనం ఛిందంతి శస్త్రాణి నైనం దహతి పావకః |
న చైనం క్లేదయంత్యాపో న శోషయతి మారుతః || ౨౩ ||
ఈ ఆత్మను శస్త్రాలు ఛేదించలేవు, అగ్ని దహించలేదు, నీరు తడపలేదు (ముంచలేదు), గాలి ఆర్పలేదు (ఎండించలేదు).
అచ్ఛేద్యోఽయమదాహ్యోఽయమక్లేద్యోఽశోష్య ఏవ చ |
నిత్యః సర్వగతః స్థాణురచలోఽయం సనాతనః || ౨౪ ||
ఈ ఆత్మ ఛేదించబడనిది, దహించబడనిది, తడుపబడనిది మరియు ఆరనిది. ఇది నిత్యమైనది, అంతటా వ్యాపించి ఉన్నది, స్థిరమైనది, చలించనిది మరియు సనాతనమైనది.
అవ్యక్తోఽయమచింత్యోఽయమవికార్యోఽయముచ్యతే |
తస్మాదేవం విదిత్వైనం నానుశోచితుమర్హసి || ౨౫ ||
ఈ ఆత్మ ఇంద్రియాలకు గోచరం కానిది (అవ్యక్తం), మనస్సుకు అందనిది (అచింత్యం) మరియు ఎటువంటి మార్పులకు లోనుకాదు. దీనిని ఈ విధంగా తెలుసుకున్న తర్వాత నువ్వు శోకించడం తగదు.
అథ చైనం నిత్యజాతం నిత్యం వా మన్యసే మృతమ్ |
తథాపి త్వం మహాబాహో నైవం శోచితుమర్హసి || ౨౬ ||
ఒకవేళ నువ్వు ఆత్మ నిరంతరం పుడుతూ ఉంటుందని, మరణిస్తూ ఉంటుందని భావించినా సరే, ఓ మహాబాహో! నువ్వు ఈ విధంగా దుఃఖించవలసిన అవసరం లేదు.
జాతస్య హి ధ్రువో మృత్యుర్ధ్రువం జన్మ మృతస్య చ |
తస్మాదపరిహార్యేఽర్థే న త్వం శోచితుమర్హసి || ౨౭ ||
పుట్టిన ప్రతివాడు మరణించక తప్పదు, మరణించినవాడు మరల పుట్టక తప్పదు. కాబట్టి అనివార్యమైన ఈ విషయం గురించి నువ్వు శోకించవద్దు.
అవ్యక్తాదీని భూతాని వ్యక్తమధ్యాని భారత |
అవ్యక్తనిధనాన్యేవ తత్ర కా పరిదేవనా || ౨౮ ||
ప్రాణులన్నీ పుట్టక ముందు కంటికి కనిపించవు, మరణించిన తర్వాత కూడా కనిపించవు. కేవలం మధ్య కాలంలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి. ఓ భారత! అటువంటప్పుడు దుఃఖం దేనికి?
ఆశ్చర్యవత్ పశ్యతి కశ్చిదేన-
-మాశ్చర్యవద్వదతి తథైవ చాన్యః |
ఆశ్చర్యవచ్చైనమన్యః శృణోతి
శ్రుత్వాప్యేనం వేద న చైవ కశ్చిత్ || ౨౯ ||
ఒకడు ఈ ఆత్మను ఆశ్చర్యంగా చూస్తాడు, మరొకడు ఆశ్చర్యంగా దీని గురించి చెబుతాడు, వేరొకడు దీని గురించి ఆశ్చర్యంగా వింటాడు. విన్నప్పటికీ దీనిని ఎవరూ పూర్తిగా తెలుసుకోలేకపోతున్నారు.
దేహీ నిత్యమవధ్యోఽయం దేహే సర్వస్య భారత |
తస్మాత్ సర్వాణి భూతాని న త్వం శోచితుమర్హసి || ౩౦ ||
ఓ భారత! అందరి శరీరాలలో ఉన్న ఈ ఆత్మ ఎన్నటికీ చంపబడదు. కాబట్టి ఏ ప్రాణి గురించి కూడా నువ్వు దుఃఖించవలసిన పని లేదు.
స్వధర్మమపి చావేక్ష్య న వికంపితుమర్హసి |
ధర్మ్యాద్ధి యుద్ధాచ్ఛ్రేయోఽన్యత్ క్షత్రియస్య న విద్యతే || ౩౧ ||
నీ స్వధర్మాన్ని (క్షత్రియ ధర్మాన్ని) ఆలోచించినా సరే, నువ్వు భయపడటం లేదా చలించడం తగదు. ఎందుకంటే, ధర్మం కోసం చేసే యుద్ధం కంటే మించిన శ్రేయస్సు (మేలు) క్షత్రియుడికి మరొకటి లేదు.
యదృచ్ఛయా చోపపన్నం స్వర్గద్వారమపావృతమ్ |
సుఖినః క్షత్రియాః పార్థ లభంతే యుద్ధమీదృశమ్ || ౩౨ ||
ఓ పార్థా! అప్రయత్నంగా లభించినది, తెరచి ఉన్న స్వర్గద్వారం వంటిది అయిన ఇటువంటి యుద్ధం లభించడం అదృష్టవంతులైన క్షత్రియులకు మాత్రమే సాధ్యమవుతుంది.
అథ చేత్ త్వమిమం ధర్మ్యం సంగ్రామం న కరిష్యసి |
తతః స్వధర్మం కీర్తిం చ హిత్వా పాపమవాప్స్యసి || ౩౩ ||
ఒకవేళ నువ్వు ధర్మబద్ధమైన ఈ యుద్ధాన్ని చేయకపోతే, నీ స్వధర్మాన్ని మరియు కీర్తిని కోల్పోవడమే కాకుండా పాపాన్ని కూడా మూటగట్టుకుంటావు.
అకీర్తిం చాపి భూతాని కథయిష్యంతి తేఽవ్యయామ్ |
సంభావితస్య చాకీర్తిర్మరణాదతిరిచ్యతే || ౩౪ ||
లోకంలోని వారందరూ నీ అపకీర్తిని శాశ్వతంగా చెప్పుకుంటారు. గౌరవప్రదంగా బతికే మనిషికి అపకీర్తి అనేది మరణం కంటే భయంకరమైనది.
భయాద్రణాదుపరతం మంస్యంతే త్వాం మహారథాః |
యేషాం చ త్వం బహుమతో భూత్వా యాస్యసి లాఘవమ్ || ౩౫ ||
35. ఇప్పటివరకు నిన్ను గొప్పగా గౌరవించిన మహారథులు, నువ్వు భయపడి యుద్ధం నుండి తప్పుకున్నావని భావిస్తారు. దానివల్ల నీవు వారి దృష్టిలో అత్యంత అల్పుడవైపోతావు.
అవాచ్యవాదాంశ్చ బహూన్ వదిష్యంతి తవాహితాః |
నిందంతస్తవ సామర్థ్యం తతో దుఃఖతరం ను కిమ్ || ౩౬ ||
నీ శత్రువులు నీ సామర్థ్యాన్ని నిందిస్తూ, అనరాని మాటలు ఎన్నో అంటారు. అంతకంటే మించిన దుఃఖం మరొకటి ఏముంటుంది?
హతో వా ప్రాప్స్యసి స్వర్గం జిత్వా వా భోక్ష్యసే మహీమ్ |
తస్మాదుత్తిష్ఠ కౌంతేయ యుద్ధాయ కృతనిశ్చయః || ౩౭ ||
(కీలక శ్లోకం) అర్జునా! యుద్ధంలో చనిపోతే స్వర్గాన్ని పొందుతావు, గెలిస్తే భూమండలాన్ని పరిపాలిస్తావు. కాబట్టి యుద్ధం చేయాలనే నిశ్చయంతో నిలబడు.
సుఖదుఃఖే సమే కృత్వా లాభాలాభౌ జయాజయౌ |
తతో యుద్ధాయ యుజ్యస్వ నైవం పాపమవాప్స్యసి || ౩౮ ||
సుఖదుఃఖాలను, లాభనష్టాలను, జయాజయాలను సమానంగా భావించి యుద్ధానికి సిద్ధపడు. ఇలా చేయడం వల్ల నీకు ఎటువంటి పాపం అంటదు.
ఏషా తేఽభిహితా సాంఖ్యే బుద్ధిర్యోగే త్విమాం శృణు |
బుద్ధ్యా యుక్తో యయా పార్థ కర్మబంధం ప్రహాస్యసి || ౩౯ ||
పార్థా! ఇప్పటివరకు నీకు ‘సాంఖ్య యోగం’ (ఆత్మ జ్ఞానం) గురించి వివరించాను. ఇప్పుడు ‘కర్మ యోగం’ గురించి విను. ఈ బుద్ధితో (జ్ఞానంతో) కర్మ చేస్తే నువ్వు కర్మ బంధనాల నుండి విముక్తుడవుతావు.
నేహాభిక్రమనాశోఽస్తి ప్రత్యవాయో న విద్యతే |
స్వల్పమప్యస్య ధర్మస్య త్రాయతే మహతో భయాత్ || ౪౦ ||
ఈ కర్మ యోగ మార్గంలో ప్రయత్నం వృథా కాదు (ప్రారంభించినది మధ్యలో ఆగినా నష్టం ఉండదు), దీనివల్ల ఎటువంటి దోషం కలగదు. ఈ ధర్మాన్ని కొంచెం పాటించినా అది మనిషిని గొప్ప భయం (జన్మ మృత్యు భయం) నుండి రక్షిస్తుంది.
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిరేకేహ కురునందన |
బహుశాఖా హ్యనంతాశ్చ బుద్ధయోఽవ్యవసాయినామ్ || ౪౧ ||
ఓ కురునందనా! ఈ మార్గంలో నిశ్చయంతో కూడిన బుద్ధి ఒక్కటే ఉంటుంది. కానీ నిలకడలేని వారి బుద్ధులు అనేక శాఖలుగా విడిపోయి అనంతంగా ఉంటాయి.
యామిమాం పుష్పితాం వాచం ప్రవదంత్యవిపశ్చితః |
వేదవాదరతాః పార్థ నాన్యదస్తీతి వాదినః || ౪౨ ||
కామాత్మానః స్వర్గపరా జన్మకర్మఫలప్రదామ్ |
క్రియావిశేషబహులాం భోగైశ్వర్యగతిం ప్రతి || ౪౩ ||
వివేకం లేని వారు, వేదాలలోని కర్మకాండల మీద మాత్రమే ఆసక్తి చూపే వారు, స్వర్గమే పరమావధి అని నమ్మేవారు ఆకర్షణీయమైన మాటలు మాట్లాడుతుంటారు. వారు భోగైశ్వర్యాల కోసమే రకరకాల కర్మలను చేస్తూ, పునర్జన్మకు కారణమవుతుంటారు.
భోగైశ్వర్యప్రసక్తానాం తయాపహృతచేతసామ్ |
వ్యవసాయాత్మికా బుద్ధిః సమాధౌ న విధీయతే || ౪౪ ||
భోగాల మీద, ఐశ్వర్యం మీద అమితమైన ఆసక్తి ఉండి, అట్టి ఆకర్షణీయమైన మాటలకు లోనైన వారి మనస్సులో నిశ్చయాత్మకమైన బుద్ధి (పరమాత్మ మీద ఏకాగ్రత) కలగదు.
త్రైగుణ్యవిషయా వేదా నిస్త్రైగుణ్యో భవార్జున |
నిర్ద్వంద్వో నిత్యసత్త్వస్థో నిర్యోగక్షేమ ఆత్మవాన్ || ౪౫ ||
వేదాలు మూడు గుణాల (సత్వ, రజో, తమో) గురించి వివరిస్తాయి. అర్జునా! నువ్వు ఆ మూడు గుణాలకు అతీతుడవు కావాలి. సుఖదుఃఖాలనే ద్వంద్వాలకు దూరంగా ఉండు. యోగక్షేమాల చింత వదిలి, ఎల్లప్పుడూ ఆత్మనిష్ఠుడవై ఉండు.
యావానర్థ ఉదపానే సర్వతః సంప్లుతోదకే |
తావాన్ సర్వేషు వేదేషు బ్రాహ్మణస్య విజానతః || ౪౬ ||
అంతటా నీరు నిండి ఉన్నప్పుడు ఒక చిన్న బావి వల్ల ఎంత ప్రయోజనం ఉంటుందో, పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని తెలుసుకున్న జ్ఞానికి అన్ని వేదాల వల్ల కలిగే ప్రయోజనం కూడా అంతే ఉంటుంది (అంటే జ్ఞాని వేదాల పరిధిని మించిపోతాడు).
కర్మణ్యేవాధికారస్తే మా ఫలేషు కదాచన |
మా కర్మఫలహేతుర్భూర్మా తే సంగోఽస్త్వకర్మణి || ౪౭ ||
(అత్యంత ప్రసిద్ధ శ్లోకం) నీ అధికారం కేవలం కర్మ చేయడానికే పరిమితం, దాని ఫలితాల మీద ఎప్పుడూ నీకు అధికారం లేదు. కర్మ ఫలానికి నువ్వు కారకుడివి కావద్దు (ఫలితాన్ని ఆశించి కర్మ చేయకు), అలాగని కర్మలు చేయకుండా ఉండటం మీద కూడా నీకు ఆసక్తి కలగకూడదు.
యోగస్థః కురు కర్మాణి సంగం త్యక్త్వా ధనంజయ |
సిద్ధ్యసిద్ధ్యోః సమో భూత్వా సమత్వం యోగ ఉచ్యతే || ౪౮ ||
ఓ ధనంజయా! ఆసక్తిని (ఫలాపేక్షను) వదిలిపెట్టి, జయాపజయాలను (సిద్ధి అసిద్ధులను) సమానంగా భావిస్తూ యోగ నిష్ఠతో కర్మలు చేయి. ఇటువంటి ‘సమత్వ భావన’నే యోగం అంటారు.
దూరేణ హ్యవరం కర్మ బుద్ధియోగాద్ధనంజయ |
బుద్ధౌ శరణమన్విచ్ఛ కృపణాః ఫలహేతవః || ౪౯ ||
ఓ ధనంజయా! ఫలాపేక్షతో చేసే కర్మ కంటే, బుద్ధియోగం (నిష్కామ కర్మ) ఎంతో శ్రేష్ఠమైనది. కాబట్టి బుద్ధినే శరణు వేడు (నిష్కామ బుద్ధితో కర్మ చేయి). ఫలితాన్ని ఆశించి కర్మలు చేసేవారు దీనులు (అభాగ్యులు).
బుద్ధియుక్తో జహాతీహ ఉభే సుకృతదుష్కృతే |
తస్మాద్యోగాయ యుజ్యస్వ యోగః కర్మసు కౌశలమ్ || ౫౦ ||
సమబుద్ధి కలిగినవాడు ఈ లోకంలోనే పుణ్యపాపాలు రెండింటినీ వదిలివేస్తాడు (వాటికి అతీతుడవుతాడు). కాబట్టి యోగాన్ని ఆశ్రయించు. కర్మలను నైపుణ్యంతో (బంధం అంటకుండా) చేయడమే యోగం.
కర్మజం బుద్ధియుక్తా హి ఫలం త్యక్త్వా మనీషిణః |
జన్మబంధవినిర్ముక్తాః పదం గచ్ఛంత్యనామయమ్ || ౫౧ ||
51. నిష్కామ బుద్ధి కలిగిన జ్ఞానులు కర్మ వల్ల కలిగే ఫలితాన్ని వదిలివేసి, జన్మబంధాల నుండి విముక్తులై, ఎటువంటి దుఃఖం లేని పరమపదాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతారు.
యదా తే మోహకలిలం బుద్ధిర్వ్యతితరిష్యతి |
తదా గంతాసి నిర్వేదం శ్రోతవ్యస్య శ్రుతస్య చ || ౫౨ ||
ఎప్పుడైతే నీ బుద్ధి మోహమనే మాలిన్యాన్ని దాటిపోతుందో, అప్పుడు నువ్వు ఇదివరకు విన్న వాటి గురించి, ఇకముందు వినబోయే (లౌకిక భోగాల) వాటి గురించి వైరాగ్యాన్ని పొందుతావు.
శ్రుతివిప్రతిపన్నా తే యదా స్థాస్యతి నిశ్చలా |
సమాధావచలా బుద్ధిస్తదా యోగమవాప్స్యసి || ౫౩ ||
రకరకాల మాటల (వేదాల్లోని కర్మకాండల) వల్ల విచలితమైన నీ బుద్ధి, ఎప్పుడు పరమాత్మ యందు నిశ్చలంగా, స్థిరంగా నిలుస్తుందో, అప్పుడు నువ్వు యోగాన్ని (పరమాత్మతో అనుసంధానాన్ని) పొందుతావు.
అర్జున ఉవాచ |
స్థితప్రజ్ఞస్య కా భాషా సమాధిస్థస్య కేశవ |
స్థితధీః కిం ప్రభాషేత కిమాసీత వ్రజేత కిమ్ || ౫౪ ||
అర్జునుడు ఇలా అన్నాడు: “ఓ కేశవా! సమాధి స్థితిలో ఉన్న స్థితప్రజ్ఞుని లక్షణాలు ఏమిటి? స్థిరమైన బుద్ధి కలవాడు ఎలా మాట్లాడతాడు? ఎలా కూర్చుంటాడు? ఎలా నడుస్తాడు?”
శ్రీభగవానువాచ |
ప్రజహాతి యదా కామాన్ సర్వాన్ పార్థ మనోగతాన్ |
ఆత్మన్యేవాత్మనా తుష్టః స్థితప్రజ్ఞస్తదోచ్యతే || ౫౫ ||
శ్రీభగవానుడు ఇలా అన్నాడు: “ఓ పార్థా! మనస్సులోని కోరికలన్నింటినీ వదిలివేసి, తనలో తాను (ఆత్మలోనే) తృప్తిని పొందేవాడిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు.”
దుఃఖేష్వనుద్విగ్నమనాః సుఖేషు విగతస్పృహః |
వీతరాగభయక్రోధః స్థితధీర్మునిరుచ్యతే || ౫౬ ||
దుఃఖం కలిగినప్పుడు కలత చెందని మనస్సు, సుఖం కలిగినప్పుడు స్పృహ (అమితమైన ఆశ) లేని మనస్సు కలిగి ఉండి.. రాగం (అనురాగం), భయం, క్రోధం (కోపం) వదిలేసిన మునిని స్థితప్రజ్ఞుడు అంటారు.
యః సర్వత్రానభిస్నేహస్తత్ తత్ ప్రాప్య శుభాశుభమ్ |
నాభినందతి న ద్వేష్టి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || ౫౭ ||
దేని మీదైనా సరే మితిమీరిన మమకారం లేకుండా, శుభం కలిగినప్పుడు పొంగిపోకుండా, అశుభం కలిగినప్పుడు ద్వేషించకుండా ఉండేవాని బుద్ధి స్థిరమైనది.
యదా సంహరతే చాయం కూర్మోఽంగానీవ సర్వశః |
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || ౫౮ ||
తాబేలు తన అవయవాలను లోపలికి ముడుచుకున్నట్లుగా, ఎవడైతే తన ఇంద్రియాలను విషయాల (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాల) నుండి పూర్తిగా మళ్ళించగలడో, అతని బుద్ధి స్థిరమైనది.
విషయా వినివర్తంతే నిరాహారస్య దేహినః |
రసవర్జం రసోఽప్యస్య పరం దృష్ట్వా నివర్తతే || ౫౯ ||
ఇంద్రియాలకు ఆహారాన్ని (విషయాలను) అందించని మనిషికి విషయ వాంఛలు తగ్గుతాయి కానీ, వాటిపై ఉన్న రుచి (ఆసక్తి) అలాగే ఉంటుంది. కానీ పరమాత్మను దర్శించిన జ్ఞానికి ఆ సూక్ష్మమైన ఆసక్తి కూడా నశిస్తుంది.
యతతో హ్యపి కౌంతేయ పురుషస్య విపశ్చితః |
ఇంద్రియాణి ప్రమాథీని హరంతి ప్రసభం మనః || ౬౦ ||
ఓ కౌంతేయా! ఇంద్రియాలు చాలా బలమైనవి. అవి వివేకవంతుడైన మనిషి మనస్సును కూడా బలాత్కారంగా విషయాల వైపుకు లాక్కెళ్తాయి.
తాని సర్వాణి సంయమ్య యుక్త ఆసీత మత్పరః |
వశే హి యస్యేంద్రియాణి తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || ౬౧ ||
ఆ ఇంద్రియాలన్నింటినీ అదుపులో ఉంచుకుని, నన్నే పరమావధిగా నమ్మి (మత్పరః), యోగనిష్ఠతో ఉండాలి. ఎవని ఇంద్రియాలు తన స్వాధీనంలో ఉంటాయో, అతని బుద్ధి స్థిరమైనది.
ధ్యాయతో విషయాన్ పుంసః సంగస్తేషూపజాయతే |
సంగాత్ సంజాయతే కామః కామాత్ క్రోధోఽభిజాయతే || ౬౨ ||
విషయ వాంఛల గురించి అతిగా ఆలోచించే మనిషికి వాటిపై ఆసక్తి (సంగము) పుడుతుంది. ఆ ఆసక్తి నుండి కోరిక (కామము) పుడుతుంది. ఆ కోరిక తీరనప్పుడు కోపం (క్రోధము) కలుగుతుంది.
క్రోధాద్భవతి సమ్మోహః సమ్మోహాత్ స్మృతివిభ్రమః |
స్మృతిభ్రంశాద్బుద్ధినాశో బుద్ధినాశాత్ ప్రణశ్యతి || ౬౩ ||
కోపం వల్ల అవివేకం (సమ్మోహం) కలుగుతుంది. ఆ అవివేకం వల్ల జ్ఞాపకశక్తి నశిస్తుంది (స్మృతి విభ్రమము). జ్ఞాపకశక్తి నశించడం వల్ల బుద్ధి (విచక్షణ) నశిస్తుంది. బుద్ధి నశించిన మనిషి పూర్తిగా పతనమైపోతాడు.
రాగద్వేషవియుక్తైస్తు విషయానింద్రియైశ్చరన్ | [విముక్తై]
ఆత్మవశ్యైర్విధేయాత్మా ప్రసాదమధిగచ్ఛతి || ౬౪ ||
కానీ, తన మనస్సును అదుపులో ఉంచుకున్న సాధకుడు, రాగద్వేషాల నుండి విముక్తులైన ఇంద్రియాలతో విషయాలను అనుభవిస్తున్నప్పటికీ పరమ శాంతిని (ప్రసాదాన్ని) పొందుతాడు.
ప్రసాదే సర్వదుఃఖానాం హానిరస్యోపజాయతే |
ప్రసన్నచేతసో హ్యాశు బుద్ధిః పర్యవతిష్ఠతే || ౬౫ ||
అట్టి నిర్మలమైన స్థితి లభించినప్పుడు మనిషికి గల సమస్త దుఃఖాలు నశిస్తాయి. ప్రశాంతమైన చిత్తం కలవాని బుద్ధి త్వరగా పరమాత్మ యందు స్థిరపడుతుంది.
నాస్తి బుద్ధిరయుక్తస్య న చాయుక్తస్య భావనా |
న చాభావయతః శాంతిరశాంతస్య కుతః సుఖమ్ || ౬౬ ||
యోగనిష్ఠ (ఏకాగ్రత) లేనివానికి నిశ్చయాత్మకమైన బుద్ధి ఉండదు. బుద్ధి లేనివానికి భావన (ధ్యానించే గుణం) ఉండదు. అటువంటి భావన లేనివానికి శాంతి ఉండదు. శాంతి లేనివానికి సుఖం ఎక్కడి నుండి వస్తుంది?
ఇంద్రియాణాం హి చరతాం యన్మనోఽనువిధీయతే |
తదస్య హరతి ప్రజ్ఞాం వాయుర్నావమివాంభసి || ౬౭ ||
గాలి నీటిలో ఉన్న పడవను దారి మళ్ళించినట్లుగా, విషయాలలో తిరుగుతున్న ఇంద్రియాల వెంట మనస్సు పరిగెడితే, అది మనిషి యొక్క బుద్ధిని హరించివేస్తుంది.
తస్మాద్యస్య మహాబాహో నిగృహీతాని సర్వశః |
ఇంద్రియాణీంద్రియార్థేభ్యస్తస్య ప్రజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా || ౬౮ ||
కాబట్టి ఓ మహాబాహో! ఎవరి ఇంద్రియాలైతే విషయ వాంఛల నుండి అన్ని వైపులా మళ్ళించబడి నిగ్రహించబడతాయో, అతని బుద్ధి స్థిరమైనది.
యా నిశా సర్వభూతానాం తస్యాం జాగర్తి సంయమీ |
యస్యాం జాగ్రతి భూతాని సా నిశా పశ్యతో మునేః || ౬౯ ||
ప్రాణులన్నింటికీ ఏది రాత్రియో (ఆత్మజ్ఞానం), దాని యందు సంయమి (యోగి) మేల్కొని ఉంటాడు. ఏ కాలంలో ప్రాణులన్నీ మేల్కొని ఉంటాయో (ప్రాపంచిక సుఖాలు), అది సత్యాన్ని చూసే మునికి రాత్రి వంటిది.
ఆపూర్యమాణమచలప్రతిష్ఠం
సముద్రమాపః ప్రవిశంతి యద్వత్ |
తద్వత్ కామా యం ప్రవిశంతి సర్వే
స శాంతిమాప్నోతి న కామకామీ || ౭౦ ||
నదులన్నీ వచ్చి చేరుతున్నప్పటికీ సముద్రం ఏ విధంగా నిశ్చలంగా ఉంటుందో, అలాగే కోరికలన్నీ తనలోకి ప్రవేశించినప్పటికీ ఎవడైతే చలించకుండా నిశ్చలంగా ఉంటాడో, అతడే శాంతిని పొందుతాడు. కోరికల వెంట పడేవాడు శాంతిని పొందలేడు.
విహాయ కామాన్ యః సర్వాన్ పుమాంశ్చరతి నిఃస్పృహః |
నిర్మమో నిరహంకారః స శాంతిమధిగచ్ఛతి || ౭౧ ||
సమస్త కోరికలను వదిలివేసి, మమకారం (నిర్మమః) లేకుండా, అహంకారం (నిరహంకారః) లేకుండా, ఏ ఆశా లేకుండా తిరిగే మనిషి పరమ శాంతిని పొందుతాడు.
ఏషా బ్రాహ్మీ స్థితిః పార్థ నైనాం ప్రాప్య విముహ్యతి |
స్థిత్వాస్యామంతకాలేఽపి బ్రహ్మనిర్వాణమృచ్ఛతి || ౭౨ ||
ఓ పార్థా! దీనినే ‘బ్రాహ్మీ స్థితి’ (బ్రహ్మమును పొందిన స్థితి) అంటారు. దీనిని పొందినవాడు ఎన్నటికీ మోహంలో పడడు. జీవిత చరమకాలంలోనైనా ఈ స్థితిలో స్థిరపడితే, అతడు బ్రహ్మ నిర్వాణాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు.
ఇతి శ్రీమద్భగవద్గీతాసూపనిషత్సు బ్రహ్మవిద్యాయాం యోగశాస్త్రే శ్రీకృష్ణార్జునసంవాదే సాంఖ్యయోగో నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః || ౨ ||
గమనిక: పైన ఇవ్వబడిన అధ్యాయము (శ్లోకాలు మాత్రమే), ఈ పుస్తకములో కూడా ఉన్నది.
శ్రీ కృష్ణ స్తోత్రనిధి
(నిత్య పారాయణ గ్రంథము)
See details – Click here to buy
సంపూర్ణ శ్రీమద్భగవద్గీత చూడండి.
మా ప్రచురణ: "శ్రీ బగళాముఖీ స్తోత్రనిధి (తాత్పర్య సహితం)" ప్రింటింగు పూర్తి అయి కొనుగోలుకు సిద్ధంగా ఉంది.
స్తోత్రనిధి (తెలుగు) వాట్సాప్ ఛానల్ : మా తెలుగు వాట్సాప్ ఛానల్ ని ఫాలో చేయడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.
Support this Dharma Karya : If you find value in the Stotranidhi collection, please consider supporting this work. You can make a contribution through these links - PhonePe/GooglePay/BHIM (within India) or Paypal (outside India)
Buy Prabhata Stotranidhi Book: A single book with important stotras of Devatas is available in 4 languages - "తెలుగు" , "ಕನ್ನಡ" , "देवनागरि" , "English (IAST)".
విప్రులకు, ద్విజులకు విజ్ఞప్తి : మంత్ర అనుష్ఠానం లేక నేటి కాలంలో ధర్మాచరణ క్షీణిస్తూ ఉన్నది. దయచేసి మీకు ఉపదేశం ఉన్న మంత్రం కనీసం లక్ష జపం చేయండి. మీకు అతిదగ్గరలో ఉన్న దేవాలయానికి ప్రతిరోజూ వెళ్ళి అక్కడి దేవత మంత్రాన్ని కనీసం 108 జపంచేసి, ఆ దేవత బలాన్ని వృద్ధి చేయండి. దేవత అనుగ్రహం ఉంటేనే ఆ ప్రాంతంలో ధర్మం వర్ధిల్లుతుంది.
Important message to Dharmikas : Please visit your nearest Devalayam and chant mantra of that Devata atleast 108 times daily in that temple. When Devata becomes powerful, it will automatically protect Dharma.
Chant other stotras in తెలుగు, ಕನ್ನಡ, தமிழ், देवनागरी, english.
Did you see any mistake/variation in the content above? Click here to report mistakes and corrections in Stotranidhi content.
Share this:
2 thoughts on “Srimad Bhagavadgita Chapter 2 – ద్వితీయోఽధ్యాయః – సాంఖ్యయోగః”
స్పందించండి
వ్యాఖ్యానించడానికి మీరు తప్పనిసరిగా ప్రవేశించి ఉండాలి.
౨౦ శ్లోకంలో
న జ్వయతే మిు యతే వ్య కదాచిన్నాయం భూతావ భవితా వ్య న భూయః | అని ఉంది.
ఇక్కడ సంధి విడతీస్తే
న జ్వయతే మిు యతే వ్య కదాచిత్
నాయం భూతావ భవితా వ్య న భూయః | అని ఉండాలి.
Thank you for taking the time and letting me know such minute print mistakes. I have made the correction. I want to let you know that your valuable contributions improved the quality of this repository. Feel free to let me know any other print mistakes that you notice.