Read in తెలుగు / ಕನ್ನಡ / தமிழ் / देवनागरी / English (IAST)
(గమనిక: ఈ దశకము (శ్లోకాలు మాత్రమే) “నారాయణీయం” పారాయణ గ్రంథములో ఉన్నది. Click here to buy.)
పంచదశదశకమ్ (౧౫) – కపిలోపదేశమ్
(శ్రీమన్నారాయణీయం పదిహేనవ దశకంలో కపిలమహర్షి రూపంలో ఉన్న భగవంతుడు తన తల్లియైన దేవహూతికి గావించిన పరమ పవిత్రమైన తత్త్వోపదేశం వర్ణించబడింది. బంధమోక్షాలకు కారణాలు, సాంఖ్యయోగం యొక్క పంచవింశతి తత్త్వాలు (ఇరవై ఐదు తత్త్వాలు), భక్తియోగం యొక్క విశిష్టత, సంసారంలో మునిగివుండే మానవుల గతి మరియు నిష్కామ కర్మ యొక్క ప్రాధాన్యతను వివరిస్తూ సాగే పరమ వైరాగ్యభరితమైన దశకం ఇది. ఈ పదిహేనవ దశకాన్ని భక్తితో పారాయణ చేయడం వల్ల ప్రాపంచిక వ్యామోహాలు తొలగి పరమ వైరాగ్యం, భగవత్పాక్షాత్కార భక్తి లభిస్తాయి. అంతేకాక శారీరక వ్యాధులన్నీ నశించి అంతఃకరణ శుద్ధి చేకూరుతుంది.)
మతిరిహ గుణసక్తా బంధకృత్ తేష్వసక్తా
త్వమృతకృదుపరుంధే భక్తియోగస్తు సక్తిమ్ |
మహదనుగమలభ్యా భక్తిరేవాత్ర సాధ్యా
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౧ ||
ఓ కృష్ణా! ఈ లోకములో విషయవాసనలందు (గుణములందు) ఆసక్తి కలిగిన బుద్ధి జీవునికి బంధాన్ని కలిగిస్తుంది. అదే విషయములందు ఆసక్తి లేని బుద్ధి మోక్షాన్ని (అమృతత్వాన్ని) ప్రసాదిస్తుంది. అట్టి ప్రాపంచిక ఆసక్తిని భక్తియోగము ఒక్కటే నిరోధించగలదు. మహాత్ములైన భక్తులను అనుసరించడం వల్ల మాత్రమే లభించే అట్టి ఉత్తమ భక్తిని సాధించడమే మానవ జన్మకు పరమ సాధ్యము అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
ప్రకృతిమహదహంకారాశ్చ మాత్రాశ్చ భూతా-
-న్యపి హృదపి దశాక్షీ పూరుషః పంచవింశః |
ఇతి విదితవిభాగో ముచ్యతేఽసౌ ప్రకృత్యా
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౨ ||
మూలప్రకృతి, మహత్తత్త్వము, అహంకారము, ఐదు తన్మాత్రలు (శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధములు), ఐదు మహాభూతములు (పృథివి, అపః, తేజస్సు, వాయువు, ఆకాశము), అంతఃకరణము (మనస్సు), పది ఇంద్రియములు (ఐదు జ్ఞానేంద్రియములు, ఐదు కర్మేంద్రియములు) — ఇవి ఇరవై నాలుగు తత్త్వములు. వీటన్నింటికంటే విలక్షణమైన ఇరవై ఐదవ తత్త్వమే పురుషుడు (జీవాత్మ). ఈ విధముగా తత్త్వముల యొక్క విభాగమును స్పష్టముగా తెలుసుకున్న మానవుడు ప్రకృతి బంధము నుండి విముక్తుడవుతాడు అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
ప్రకృతిగతగుణౌఘైర్నాజ్యతే పూరుషోఽయం
యది తు సజతి తస్యాం తద్గుణాస్తం భజేరన్ |
మదనుభజనతత్త్వాలోచనైః సాప్యపేయాత్
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౩ ||
నిజానికి ఈ పురుషుడు (ఆత్మ) ప్రకృతికి సంబంధించిన సత్త్వ, రజస్, తమస్సులనే గుణముల సమూహము చేత ఏమాత్రము అంటబడడు (లిప్తుడు కాడు). కానీ ఒకవేళ అతడు ఆ ప్రకృతిపై వ్యామోహము పెంచుకుంటే, ఆ ప్రకృతి గుణములు వానిని ఆవహించి బంధిస్తాయి. నన్ను నిరంతరము భజించడం వల్ల మరియు ఆత్మతత్త్వ విచారణ చేయడం వల్ల ఆ మాయా ప్రకృతి కూడా మెల్లగా తొలగిపోతుంది అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
విమలమతిరుపాత్తైరాసనాద్యైర్మదంగం
గరుడసమధిరూఢం దివ్యభూషాయుధాంకమ్ |
రుచితులితతమాలం శీలయేతానువేలం
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౪ ||
నిర్మలమైన బుద్ధి గల సాధకుడు యోగశాస్త్రోక్తమైన ఆసన ప్రాణాయామాదులను అవలంబించి, గరుత్మంతునిపై అధిరోహించి ఉన్నట్టియు, దివ్యమైన ఆభరణములు మరియు శంఖ చక్ర గదా పద్మములనే ఆయుధములతో శోభిల్లుతున్నట్టియు, కాంతిలో చీకటిని లేదా నల్లగలువను పోలియున్నట్టియు నా దివ్యమంగళ స్వరూపాన్ని ప్రతి అవయవముతో సహా ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించవలెను అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
మమ గుణగణలీలాకర్ణనైః కీర్తనాద్యైః
మయి సురసరిదోఘప్రఖ్యచిత్తానువృత్తిః |
భవతి పరమభక్తిః సా హి మృత్యోర్విజేత్రీ
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౫ ||
నా కళ్యాణ గుణములను, లీలా విశేషములను నిరంతరము వినడం (శ్రవణము) మరియు కీర్తించడం (స్మరణము) మొదలైన వాటి ద్వారా, గంగానది ప్రవాహము సముద్రము వైపునకు నిరంతరము పరుగెత్తే విధముగా, మానవుని చిత్తవృత్తి నా వైపునకే నిరంతరము సాగాలి. అప్పుడే పరమభక్తి ఉదయిస్తుంది. అట్టి అనన్య భక్తి ఒక్కటే మృత్యువును సైతము జయించగలదు అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
అహహ బహుళహింసాసంచితార్థైః కుటుంబం
ప్రతిదినమనుపుష్ణన్ స్త్రీజితో బాలలాలీ |
విశతి హి గృహసక్తో యాతనాం మయ్యభక్తః
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౬ ||
అయ్యో! ఇతరులకు ఎన్నో హింసలు కలిగించి కూడబెట్టిన ధనముతో ప్రతిరోజూ తన కుటుంబాన్ని పోషిస్తూ, భార్యకు దాసుడై, పిల్లలను అతిగా లాలిస్తూ, ఇల్లు-వాకిలి అనే ప్రాపంచిక బంధాలలో మునిగిపోయి, నాపై భక్తి లేనివాడై ప్రవర్తించే నరుడు అంతిమంగా ఘోరమైన నరకయాతనలను పొందుతాడు అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
యువతిజఠరఖిన్నో జాతబోధోఽప్యకాండే
ప్రసవగళితబోధః పీడయోల్లంఘ్య బాల్యమ్ |
పునరపి బత ముహ్యత్యేవ తారుణ్యకాలే
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౭ ||
జీవుడు తల్లి గర్భమునందు ఉన్నప్పుడు తీవ్రమైన బాధలను అనుభవిస్తూ జ్ఞానమును పొంది, భగవంతుని ప్రార్థిస్తాడు. కానీ అకాలములో ప్రసవ సమయము కాగానే ఆ బాధల వల్ల ఆ పూర్వజ్ఞానాన్ని పూర్తిగా కోల్పోతాడు. ఆ పైన బాల్యమును ఎన్నో కష్టములతో దాటి, అయ్యో! మరల యవ్వన కాలము రాగానే కామమోహాది అజ్ఞాన వలయములో పడి మునిగిపోతాడు అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
పితృసురగణయాజీ ధార్మికో యో గృహస్థః
స చ నిపతతి కాలే దక్షిణాధ్వోపగామీ |
మయి నిహితమకామం కర్మ తూదక్పథార్థం
కపిలతనురితి త్వం దేవహూత్యై న్యగాదీః || ౧౫-౮ ||
పితృదేవతలను, దేవతలను యజ్ఞయాగాదుల చేత అర్చిస్తూ ధర్మబద్ధముగా జీవించే గృహస్థుడైనప్పటికీ, ఫలాపేక్షతో కర్మలు చేయడం వల్ల అతడు ధూమ మార్గము (దక్షిణ మార్గము) ద్వారా స్వర్గాది లోకాలకు వెళ్లి, పుణ్యము క్షీణించగానే మరల భూమిపై పడిపోతాడు. కానీ నాకై సమర్పించబడిన నిష్కామ కర్మలు మాత్రం పునరావృత్తి లేని ఉత్తమమైన అర్చిరాది మార్గమునకు (ఉత్తర మార్గమునకు) కారణమవుతాయి అని కపిలమూర్తివైన నీవు నీ తల్లియైన దేవహూతికి ఉపదేశించావు.
ఇతి సువిదితవేద్యాం దేవ హే దేవహూతిం
కృతనుతిమనుగృహ్య త్వం గతో యోగిసంఘైః |
విమలమతిరథాఽసౌ భక్తియోగేన ముక్తా
త్వమపి జనహితార్థం వర్తసే ప్రాగుదీచ్యామ్ || ౧౫-౯ ||
ఓ దేవా! ఈ విధంగా తెలుసుకోవలసిన పరమాత్మ తత్త్వాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకున్నట్టియు, నిన్ను ఎంతో భక్తితో స్తుతించినట్టియు నీ తల్లియైన దేవహూతిని అనుగ్రహించి, నీవు యోగీశ్వరుల సమూహముతో కలిసి అక్కడి నుండి తరలివెళ్లావు. ఆ పైన నిర్మలమైన బుద్ధి గల ఆ దేవహూతి భక్తియోగ నిష్ఠ చేత జీవన్ముక్తురాలైనది. నీవు కూడా లోకకళ్యాణము కొరకు ఇప్పటికీ ఈశాన్య దిక్కున (ప్రాగుదీచ్యామ్) తపస్సు ఆచరిస్తూ విరాజిల్లుతున్నావు.
పరమ కిము బహూక్త్యా త్వత్పదాంభోజభక్తిం
సకలభయవినేత్రీం సర్వకామోపనేత్రీమ్ |
వదసి ఖలు దృఢం త్వం తద్విధూయామయాన్మే
గురుపవనపురేశ త్వయ్యుపాధత్స్వ భక్తిమ్ || ౧౫-౧౦ ||
ఓ పరమాత్మా! ఎక్కువ మాటలు ఎందుకు? సమస్త భయాలను పోగొట్టేది, సకల కోరికలను సిద్ధంపజేసేది నీ పాదపద్మములందలి అనన్య భక్తి ఒక్కటే అని నీవు ఖచ్చితముగా సెలవిచ్చావు కదా! కావున ఓ గురువాయూరప్పా! నా సమస్త శారీరక, మానసిక రోగములను (ఆమయాన్) పూర్తిగా తుడిచివేసి, నీ పాదపద్మములందు నాకు స్థిరమైన పరమభక్తిని ప్రసాదించి నన్ను రక్షించుము.
ఇతి పంచదశదశకం సమాప్తమ్ ||
గమనిక: పైన ఇవ్వబడిన దశకము (శ్లోకాలు మాత్రమే), ఈ క్రింది పుస్తకములో కూడా ఉన్నది.
నారాయణీయం
(నిత్య పారాయణ గ్రంథము)
సంపూర్ణ శ్రీమన్నారాయణీయం (౧౦౦ దశకాలు) చూడండి.
మా ప్రచురణ: "శ్రీ బగళాముఖీ స్తోత్రనిధి (తాత్పర్య సహితం)" ప్రింటింగు పూర్తి అయి కొనుగోలుకు సిద్ధంగా ఉంది.
స్తోత్రనిధి (తెలుగు) వాట్సాప్ ఛానల్ : మా తెలుగు వాట్సాప్ ఛానల్ ని ఫాలో చేయడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.
Support this Dharma Karya : If you find value in the Stotranidhi collection, please consider supporting this work. You can make a contribution through these links - PhonePe/GooglePay/BHIM (within India) or Paypal (outside India)
Buy Prabhata Stotranidhi Book: A single book with important stotras of Devatas is available in 4 languages - "తెలుగు" , "ಕನ್ನಡ" , "देवनागरि" , "English (IAST)".
విప్రులకు, ద్విజులకు విజ్ఞప్తి : మంత్ర అనుష్ఠానం లేక నేటి కాలంలో ధర్మాచరణ క్షీణిస్తూ ఉన్నది. దయచేసి మీకు ఉపదేశం ఉన్న మంత్రం కనీసం లక్ష జపం చేయండి. మీకు అతిదగ్గరలో ఉన్న దేవాలయానికి ప్రతిరోజూ వెళ్ళి అక్కడి దేవత మంత్రాన్ని కనీసం 108 జపంచేసి, ఆ దేవత బలాన్ని వృద్ధి చేయండి. దేవత అనుగ్రహం ఉంటేనే ఆ ప్రాంతంలో ధర్మం వర్ధిల్లుతుంది.
Important message to Dharmikas : Please visit your nearest Devalayam and chant mantra of that Devata atleast 108 times daily in that temple. When Devata becomes powerful, it will automatically protect Dharma.
Chant other stotras in తెలుగు, ಕನ್ನಡ, தமிழ், देवनागरी, english.
Did you see any mistake/variation in the content above? Click here to report mistakes and corrections in Stotranidhi content.
