// శ్లోకాలు – తాత్పర్యం //
ఓమ్ | తచ్ఛ॒oయోరావృ॑ణీమహే | గా॒తుం య॒జ్ఞాయ॑ |
గా॒తుం య॒జ్ఞప॑తయే | దైవీ” స్వ॒స్తిర॑స్తు నః |
స్వ॒స్తిర్మాను॑షేభ్యః | ఊ॒ర్ధ్వం జి॑గాతు భేష॒జమ్ |
శం నో॑ అస్తు ద్వి॒పదే” | శం చతు॑ష్పదే ||
ఓం శాన్తి॒: శాన్తి॒: శాన్తి॑: ||
మేము ఆ పరమాత్మ నుండి కష్టాలను నివారించే శక్తిని (శం), భవిష్యత్తులో కలిగే శుభాలను (యోః) ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నాము. మేము తలపెట్టిన యజ్ఞం (సత్కార్యం) నిర్విఘ్నంగా ముందుకు సాగాలి. ఆ యజ్ఞాన్ని నిర్వహిస్తున్న కర్తకు (యజమానికి) సకల మంగళాలు కలగాలి. దేవతల నుండి మాకు శుభం కలుగుగాక! అలాగే సమస్త మానవాళికి ఎల్లప్పుడూ క్షేమము సిద్ధించుగాక! మొక్కలు, ఓషధులు మరియు ఔషధ గుణాలు ప్రకృతిలో పుష్కలంగా వృద్ధి చెందాలి. అవి మా రోగాలను నయం చేస్తూ మమ్మల్ని ఆరోగ్యవంతులుగా తీర్చిదిద్దుగాక! రెండు కాళ్లు ఉన్న జీవులకు (మనుషులకు), నాలుగు కాళ్లు ఉన్న జీవులకు (జంతువులకు, పశుపక్షాదులకు) అందరికీ సుఖం, శాంతి కలగాలి.
(తై.ఆ.౩-౧౨-౧)
స॒హస్ర॑శీర్షా॒ పురు॑షః |
స॒హ॒స్రా॒క్షః స॒హస్ర॑పాత్ |
స భూమి॑o వి॒శ్వతో॑ వృ॒త్వా |
అత్య॑తిష్ఠద్దశాఙ్గు॒లమ్ || ౧ ||
ఆ పరమ పురుషుడు అనంతమైన తలలు, కన్నులు మరియు పాదములు కలిగినవాడు (అంటే విశ్వంలోని సర్వ ప్రాణుల అవయవాలు ఆయనవే). ఆయన ఈ భూమండలాన్ని అంతా బాహ్యంగా, అంతర్గతంగా ఆవరించి, ఇంకా పది అంగుళాల మేర అతీతంగా వ్యాపించి ఉన్నాడు.
పురు॑ష ఏ॒వేదగ్ం సర్వమ్” |
యద్భూ॒తం యచ్చ॒ భవ్యమ్” |
ఉ॒తామృ॑త॒త్వస్యేశా॑నః |
యదన్నే॑నాతి॒రోహ॑తి || ౨ ||
ఈ కనిపిస్తున్నదంతా (వర్తమానం), గతించినది (భూతం), జరగబోయేది (భవిష్యత్తు).. అంతా ఆ పురుషుడే. ఆయన మోక్షానికి (అమృతత్వానికి) ప్రభువు. అన్నమును భుజించి వృద్ధి చెందే ఈ ప్రాణికోటి అంతటికీ ఆయనే మూలాధారం.
ఏ॒తావా॑నస్య మహి॒మా |
అతో॒ జ్యాయాగ్॑శ్చ॒ పూరు॑షః |
పాదో”ఽస్య॒ విశ్వా॑ భూ॒తాని॑ |
త్రి॒పాద॑స్యా॒మృత॑o ది॒వి || ౩ ||
ఈ కనిపించే జగత్తు అంతా ఆయన మహిమలో ఒక భాగం మాత్రమే. ఆ పరమ పురుషుడు దీనికంటే ఎంతో గొప్పవాడు. ఈ సమస్త జీవరాశి ఆయనలో ఒక పాదం (నాలుగో వంతు) మాత్రమే. మిగిలిన మూడు పాదాల అమృతమయ స్వరూపం దివ్యలోకంలో (ప్రకాశవంతమైన స్థితిలో) ఉంది.
త్రి॒పాదూ॒ర్ధ్వ ఉదై॒త్పురు॑షః |
పాదో”ఽస్యే॒హాఽఽభ॑వా॒త్పున॑: |
తతో॒ విష్వ॒ఙ్వ్య॑క్రామత్ |
సా॒శ॒నా॒న॒శ॒నే అ॒భి || ౪ ||
మూడు పాదాల పరమాత్మ ఊర్ధ్వ లోకంలో (అతీతంగా) ఉన్నాడు. ఆయనలోని ఒక పాదం మాత్రం మళ్లీ మళ్లీ ఈ జగత్తుగా వ్యక్తమవుతోంది. ఆ తర్వాత ఆయన ప్రాణమున్న (సాశన), ప్రాణము లేని (అనశన) సమస్త చరాచర జగత్తులోకి వ్యాపించాడు.
తస్మా”ద్వి॒రాడ॑జాయత |
వి॒రాజో॒ అధి॒ పూరు॑షః |
స జా॒తో అత్య॑రిచ్యత |
ప॒శ్చాద్భూమి॒మథో॑ పు॒రః || ౫ ||
ఆ పరమ పురుషుని నుండి ‘విరాట్’ (బ్రహ్మాండం) జన్మించింది. ఆ విరాట్ పురుషుని అధిష్ఠించి మళ్ళీ పురుషుడు (జీవుడు లేదా హిరణ్యగర్భుడు) ఉద్భవించాడు. ఆయన జన్మించి భూమిని, దానికి ముందు వెనుక ఉన్న సమస్తాన్ని ఆవరించాడు.
యత్పురు॑షేణ హ॒విషా” |
దే॒వా య॒జ్ఞమత॑న్వత |
వ॒స॒న్తో అ॑స్యాఽఽసీ॒దాజ్యమ్” |
గ్రీ॒ష్మ ఇ॒ధ్మః శ॒రద్ధ॒విః || ౬ ||
దేవతలు ఆ పరమ పురుషునే హవిస్సుగా (ఆహుతిగా) చేసి సృష్టి యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు. ఆ యజ్ఞానికి వసంత ఋతువు నెయ్యిగా (ఆజ్యం), గ్రీష్మ ఋతువు సమిధలుగా (ఇధ్మ), శరదృతువు హవిస్సుగా మారాయి.
స॒ప్తాస్యా॑ఽఽసన్పరి॒ధయ॑: |
త్రిః స॒ప్త స॒మిధ॑: కృ॒తాః |
దే॒వా యద్య॒జ్ఞం త॑న్వా॒నాః |
అబ॑ధ్న॒న్పురు॑షం ప॒శుమ్ || ౭ ||
ఆ సృష్టి యజ్ఞానికి ఏడు ఛందస్సులు (గాయత్రీ మొదలైనవి) ఏడు పరిధులుగా (boundary fences) మారాయి. 21 తత్వాలు (5 భూతాలు, 5 తన్మాత్రలు, 5 జ్ఞానేంద్రియాలు, 5 కర్మేంద్రియాలు, 1 మనస్సు) సమిధలుగా మారాయి. దేవతలు సృష్టి యజ్ఞాన్ని నిర్వహించడానికి పరమ పురుషునినే యజ్ఞ పశువుగా సంకల్పించారు.
తం య॒జ్ఞం బ॒ర్హిషి॒ ప్రౌక్షన్న్॑ |
పురు॑షం జా॒తమ॑గ్ర॒తః |
తేన॑ దే॒వా అయ॑జన్త |
సా॒ధ్యా ఋష॑యశ్చ॒ యే || ౮ ||
సృష్టికి పూర్వమే ఉద్భవించిన ఆ ఆది పురుషుని యజ్ఞ వేదికపై (బర్హిషి) ఉంచి, మంత్రోక్తమైన జలంతో ప్రోక్షించారు. ఆ పరమాత్మ శక్తిని ఆధారంగా చేసుకునే దేవతలు, సాధ్యులు మరియు ఋషులు ఈ సృష్టి యజ్ఞాన్ని పూర్తి చేశారు.
తస్మా”ద్య॒జ్ఞాత్ స॑ర్వ॒హుత॑: |
సంభృ॑తం పృషదా॒జ్యమ్ |
ప॒శూగ్స్తాగ్శ్చ॑క్రే వాయ॒వ్యాన్॑ |
ఆ॒ర॒ణ్యాన్ గ్రా॒మ్యాశ్చ॒ యే || ౯ ||
సర్వస్వము ఆహుతి చేయబడిన ఆ యజ్ఞం నుండి పెరుగు, నెయ్యి మిశ్రమం (పృషదాజ్యం) ఉద్భవించింది. దాని నుండే వాయు సంబంధమైన పక్షులు, అడవిలో నివసించే మృగాలు (ఆరణ్యాన్) మరియు గ్రామాలలో నివసించే జంతువులు (గ్రామ్యాశ్చ) పుట్టాయి.
తస్మా”ద్య॒జ్ఞాత్ స॑ర్వ॒హుత॑: |
ఋచ॒: సామా॑ని జజ్ఞిరే |
ఛన్దాగ్॑oసి జజ్ఞిరే॒ తస్మా”త్ |
యజు॒స్తస్మా॑దజాయత || ౧౦ ||
సర్వము సమర్పించబడిన ఆ యజ్ఞం నుండే ఋగ్వేదము, సామవేదము పుట్టాయి. దాని నుండే గాయత్రీ వంటి ఛందస్సులు ఉద్భవించాయి. ఆ యజ్ఞం నుండే యజుర్వేదము జన్మించింది. (అంటే వేదాలన్నీ ఆ పరమాత్మ నిశ్వాసలే అని అర్థం).
తస్మా॒దశ్వా॑ అజాయన్త |
యే కే చో॑భ॒యాద॑తః |
గావో॑ హ జజ్ఞిరే॒ తస్మా”త్ |
తస్మా”జ్జా॒తా అ॑జా॒వయ॑: || ౧౧ ||
ఆ యజ్ఞం నుండే గుర్రాలు, రెండు వరుసల దంతాలు ఉన్న జీవులు పుట్టాయి. అలాగే ఆవుల సమూహాలు, మేకలు, గొర్రెలు కూడా ఆ పరమాత్మ నుండే జన్మించాయి.
యత్పురు॑ష॒o వ్య॑దధుః |
క॒తి॒ధా వ్య॑కల్పయన్ |
ముఖ॒o కిమ॑స్య॒ కౌ బా॒హూ |
కావూ॒రూ పాదా॑వుచ్యేతే || ౧౨ ||
ఆ పరమ పురుషుని దేవతలు ఎలా విభజించారు? ఆయనను ఎన్ని రకాలుగా కల్పించారు? ఆయన ముఖం ఏది? బాహువులు (చేతులు) ఏవి? ఆయన తొడలు మరియు పాదాలు ఏవి? అని ప్రశ్నించుకుంటున్నారు.
బ్రా॒హ్మ॒ణో”ఽస్య॒ ముఖ॑మాసీత్ |
బా॒హూ రా॑జ॒న్య॑: కృ॒తః |
ఊ॒రూ తద॑స్య॒ యద్వైశ్య॑: |
ప॒ద్భ్యాగ్ం శూ॒ద్రో అ॑జాయత || ౧౩ ||
ఆ పరమ పురుషుని ముఖము బ్రాహ్మణుడు (జ్ఞానానికి ప్రతీక). ఆయన బాహువులు క్షత్రియుడు (రక్షణకు ప్రతీక). ఆయన తొడల నుండి వైశ్యుడు (పోషణకు/వ్యాపారానికి ప్రతీక) ఉద్భవించాడు. ఆయన పాదముల నుండి శూద్రుడు (సేవకు/శ్రమకు ప్రతీక) జన్మించాడు.
చ॒న్ద్రమా॒ మన॑సో జా॒తః |
చక్షో॒: సూర్యో॑ అజాయత |
ముఖా॒దిన్ద్ర॑శ్చా॒గ్నిశ్చ॑ |
ప్రా॒ణాద్వా॒యుర॑జాయత || ౧౪ ||
ఆ పరమ పురుషుని మనస్సు నుండి చంద్రుడు జన్మించాడు. ఆయన కన్నుల నుండి సూర్యుడు ఉద్భవించాడు. ఆయన ముఖము నుండి ఇంద్రుడు మరియు అగ్ని పుట్టారు. ఆయన ప్రాణము నుండి వాయువు జన్మించింది.
నాభ్యా॑ ఆసీద॒న్తరి॑క్షమ్ |
శీ॒ర్ష్ణో ద్యౌః సమ॑వర్తత |
ప॒ద్భ్యాం భూమి॒ర్దిశ॒: శ్రోత్రా”త్ |
తథా॑ లో॒కాగ్ం అ॑కల్పయన్ || ౧౫ ||
ఆయన నాభి (బొడ్డు) నుండి అంతరిక్షం ఏర్పడింది. ఆయన శిరస్సు నుండి ద్యులోకము (ఆకాశము/స్వర్గము) ఆవిర్భవించింది. ఆయన పాదముల నుండి భూమి, చెవుల నుండి దిశలు పుట్టాయి. ఈ విధంగా దేవతలు సమస్త లోకాలను కల్పించారు.
వేదా॒హమే॒తం పురు॑షం మ॒హాన్తమ్” |
ఆ॒ది॒త్యవ॑ర్ణ॒o తమ॑స॒స్తు పా॒రే |
సర్వా॑ణి రూ॒పాణి॑ వి॒చిత్య॒ ధీర॑: |
నామా॑ని కృ॒త్వాఽభి॒వద॒న్॒ యదాస్తే” || ౧౬ ||
ఆదిత్యుని (సూర్యుని) వలె ప్రకాశిస్తూ, చీకటికి (అజ్ఞానానికి) అవతల ఉన్న ఆ మహా పురుషుని గురించి నేను తెలుసుకున్నాను. ఆ ధీమంతుడైన పరమాత్మ సమస్త రూపాలను సృష్టించి, వాటికి పేర్లు పెట్టి, వాటిలో అంతర్యామిగా ఉండి వ్యవహరిస్తున్నాడు.
ధా॒తా పు॒రస్తా॒ద్యము॑దాజ॒హార॑ |
శ॒క్రః ప్రవి॒ద్వాన్ప్ర॒దిశ॒శ్చత॑స్రః |
తమే॒వం వి॒ద్వాన॒మృత॑ ఇ॒హ భ॑వతి |
నాన్యః పన్థా॒ అయ॑నాయ విద్యతే || ౧౭ ||
పూర్వం బ్రహ్మదేవుడు ఎవరిని వర్ణించాడో, ఇంద్రుడు ఎవరిని నాలుగు దిశలా తెలుసుకున్నాడో, అటువంటి పరమాత్మను తెలుసుకున్నవాడే ఇక్కడే అమృతత్వాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతాడు. పరమపదాన్ని చేరడానికి దీనిని మించిన మార్గం మరొకటి లేదు.
య॒జ్ఞేన॑ య॒జ్ఞమ॑యజన్త దే॒వాః |
తాని॒ ధర్మా॑ణి ప్రథ॒మాన్యా॑సన్ |
తే హ॒ నాక॑o మహి॒మాన॑: సచన్తే |
యత్ర॒ పూర్వే॑ సా॒ధ్యాః సన్తి॑ దే॒వాః || ౧౮ ||
దేవతలు యజ్ఞం ద్వారా యజ్ఞ పురుషుని ఆరాధించారు. అవే మొట్టమొదటి ధర్మాలు (నియమాలు) అయ్యాయి. పూర్వం ఎక్కడైతే సాధ్యులు, దేవతలు నివసించారో, అటువంటి గొప్ప మహిమ గల స్థానాన్ని (మోక్షాన్ని) ఈ ఉపాసకులు పొందుతున్నారు.
అ॒ద్భ్యః సంభూ॑తః పృథి॒వ్యై రసా”చ్చ |
వి॒శ్వక॑ర్మణ॒: సమ॑వర్త॒తాధి॑ |
తస్య॒ త్వష్టా॑ వి॒దధ॑ద్రూ॒పమే॑తి |
తత్పురు॑షస్య॒ విశ్వ॒మాజా॑న॒మగ్రే” || ౧౯ ||
జలము నుండి, భూమి యొక్క సారము నుండి ఆ పరమాత్మ విశ్వరూపం ఉద్భవించింది. విశ్వకర్మ అయిన ఆ పరమాత్మ నుండి ఈ ప్రపంచమంతా వ్యక్తమయింది. త్వష్ట (సృష్టికర్త) అయిన ఆయన ఈ రూపాలను దిద్దుతూ వచ్చాడు. సృష్టికి ముందే ఉన్న ఆ పరమ పురుషుని నుండి ఈ విశ్వం జనించింది.
వేదా॒హమే॒తం పురు॑షం మ॒హాన్తమ్” |
ఆ॒ది॒త్యవ॑ర్ణ॒o తమ॑స॒: పర॑స్తాత్ |
తమే॒వం వి॒ద్వాన॒మృత॑ ఇ॒హ భ॑వతి |
నాన్యః పన్థా॑ విద్య॒తేఽయ॑నాయ || ౨౦ ||
(ఇది 16వ మంత్రం వంటిదే కానీ మరింత స్పష్టతతో ఉంది): సూర్యకాంతి వలె వెలుగుతూ, అజ్ఞానమనే చీకటికి అతీతంగా ఉన్న ఆ మహా పురుషుని నేను తెలుసుకున్నాను. ఆయనను తెలుసుకోవడం వల్లే మనిషి మృత్యువును జయించి అమృతత్వాన్ని పొందుతాడు. మోక్షానికి ఇంతకు మించిన మార్గం లేదు.
ప్ర॒జాప॑తిశ్చరతి॒ గర్భే॑ అ॒న్తః |
అ॒జాయ॑మానో బహు॒ధా విజా॑యతే |
తస్య॒ ధీరా॒: పరి॑జానన్తి॒ యోనిమ్” |
మరీ॑చీనాం ప॒దమి॑చ్ఛన్తి వే॒ధస॑: || ౨౧ ||
ప్రజాపతి (సృష్టికర్త) ఈ విశ్వమనే గర్భం లోపల సంచరిస్తున్నాడు. ఆయనకు పుట్టుక అనేది లేదు (అజాయమానః), అయినప్పటికీ ఈ జగత్తులో ఇన్ని రూపాల్లో (బహుధా) ఆయనే జన్మిస్తున్నాడు. జ్ఞానులు (ధీరాః) ఆయన మూలాన్ని (యోనిమ్) గుర్తిస్తారు. బ్రహ్మదేవుని వంటి సృష్టికర్తలు కూడా మరీచి వంటి మహర్షులు పొందిన అత్యున్నతమైన ఆ పరమపదాన్ని పొందాలని కోరుకుంటారు.
యో దే॒వేభ్య॒ ఆత॑పతి |
యో దే॒వానా”o పు॒రోహి॑తః |
పూర్వో॒ యో దే॒వేభ్యో॑ జా॒తః |
నమో॑ రు॒చాయ॒ బ్రాహ్మ॑యే || ౨౨ ||
ఎవరైతే దేవతలందరిలోనూ తేజస్సుగా ప్రకాశిస్తున్నారో, ఎవరైతే దేవతలకు పురోహితులో (మార్గదర్శకులో), దేవతల కంటే ముందే జన్మించిన ఆది దేవుడో… అటువంటి ప్రకాశవంతమైన బ్రహ్మ స్వరూపునికి నా నమస్కారం.
రుచ॑o బ్రా॒హ్మం జ॒నయ॑న్తః |
దే॒వా అగ్రే॒ తద॑బ్రువన్ |
యస్త్వై॒వం బ్రా”హ్మ॒ణో వి॒ద్యాత్ |
తస్య॑ దే॒వా అస॒న్ వశే” || ౨౩ ||
సృష్టి ఆదిలో దేవతలు ఆ పరబ్రహ్మ తత్వాన్ని ప్రకటిస్తూ ఇలా అన్నారు: “ఏ బ్రాహ్మణుడు (జ్ఞాని) ఈ విధంగా ఆ పరమాత్మను తెలుసుకుంటాడో, అతనికి దేవతలందరూ వశీభూతులవుతారు.” అంటే, ఆత్మజ్ఞాని సర్వశక్తులను పొందుతాడని అర్థం.
హ్రీశ్చ॑ తే ల॒క్ష్మీశ్చ॒ పత్న్యౌ” |
అ॒హో॒రా॒త్రే పా॒ర్శ్వే |
నక్ష॑త్రాణి రూ॒పమ్ |
అ॒శ్వినౌ॒ వ్యాత్తమ్” |
ఇ॒ష్టం మ॑నిషాణ |
అ॒ముం మ॑నిషాణ |
సర్వ॑o మనిషాణ || ౨౪ ||
హ్రీ (లజ్జా/విద్యా రూపిణి) మరియు లక్ష్మి (ఐశ్వర్య రూపిణి) నీకు పత్నులు. పగలు మరియు రాత్రి నీకు రెండు ప్రక్కలు. నక్షత్ర మండలాలు నీ రూపము. అశ్విని దేవతలు నీ తెరిచిన నోరు (దవడలు). ఓ పరమాత్మ! మాకు ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానాన్ని (ఇష్టం) ప్రసాదించు, మాకు లౌకిక సుఖాలను (అముమ్) ప్రసాదించు, మాకు సర్వమును (మోక్షముతో సహా) అనుగ్రహించు.
ఓమ్ | తచ్ఛ॒oయోరావృ॑ణీమహే |
గా॒తుం య॒జ్ఞాయ॑ |
గా॒తుం య॒జ్ఞప॑తయే |
దైవీ” స్వ॒స్తిర॑స్తు నః |
స్వ॒స్తిర్మాను॑షేభ్యః |
ఊ॒ర్ధ్వం జి॑గాతు భేష॒జమ్ |
శం నో॑ అస్తు ద్వి॒పదే” |
శం చతు॑ష్పదే ||
ఓం శాన్తి॒: శాన్తి॒: శాన్తి॑: ||
మరిన్ని వేద సూక్తములు చూడండి. మరిన్ని శ్రీ విష్ణు స్తోత్రాలు చూడండి.
మా ప్రచురణ: "శ్రీ బగళాముఖీ స్తోత్రనిధి (తాత్పర్య సహితం)" ప్రింటింగు పూర్తి అయి కొనుగోలుకు సిద్ధంగా ఉంది.
స్తోత్రనిధి (తెలుగు) వాట్సాప్ ఛానల్ : మా తెలుగు వాట్సాప్ ఛానల్ ని ఫాలో చేయడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.
Support this Dharma Karya : If you find value in the Stotranidhi collection, please consider supporting this work. You can make a contribution through these links - PhonePe/GooglePay/BHIM (within India) or Paypal (outside India)
Buy Prabhata Stotranidhi Book: A single book with important stotras of Devatas is available in 4 languages - "తెలుగు" , "ಕನ್ನಡ" , "देवनागरि" , "English (IAST)".
విప్రులకు, ద్విజులకు విజ్ఞప్తి : మంత్ర అనుష్ఠానం లేక నేటి కాలంలో ధర్మాచరణ క్షీణిస్తూ ఉన్నది. దయచేసి మీకు ఉపదేశం ఉన్న మంత్రం కనీసం లక్ష జపం చేయండి. మీకు అతిదగ్గరలో ఉన్న దేవాలయానికి ప్రతిరోజూ వెళ్ళి అక్కడి దేవత మంత్రాన్ని కనీసం 108 జపంచేసి, ఆ దేవత బలాన్ని వృద్ధి చేయండి. దేవత అనుగ్రహం ఉంటేనే ఆ ప్రాంతంలో ధర్మం వర్ధిల్లుతుంది.
Important message to Dharmikas : Please visit your nearest Devalayam and chant mantra of that Devata atleast 108 times daily in that temple. When Devata becomes powerful, it will automatically protect Dharma.
Chant other stotras in తెలుగు, ಕನ್ನಡ, தமிழ், देवनागरी, english.
Did you see any mistake/variation in the content above? Click here to report mistakes and corrections in Stotranidhi content.
