// శ్లోకాలు – తాత్పర్యం //
(శ్రీ పరాశర భట్టర్ రచించిన ఈ ‘శ్రీగుణరత్నకోశం’ శ్రీరంగనాయకి (మహాలక్ష్మి) అమ్మవారి దివ్య గుణాలనే రత్నాలతో నిండిన పెట్టె వంటిది. దీనిని చదవడం వల్ల లేదా వినడం వల్ల శ్రీరంగనాయకి అమ్మవారి సంపూర్ణ అనుగ్రహం కలుగుతుందని పెద్దల వాక్కు. ఈ స్తోత్రం విశిష్టాద్వైత సంప్రదాయంలో చాలా ముఖ్యమైనది.)
శ్రీపరాశరభట్టార్యః శ్రీరంగేశపురోహితః |
శ్రీవత్సాంకసుతః శ్రీమాన్ శ్రేయసే మేఽస్తు భూయసే ||
శ్రీరంగనాథుని పురోహితులు, శ్రీవత్సాంక మిశ్రుల (కూరత్తాళ్వార్) పుత్రులు, శ్రీమంతులు అయిన శ్రీ పరాశర భట్టార్యులు నాకు పరమ శ్రేయస్సును ప్రసాదించుగాక.
శ్రియై సమస్తచిదచిద్విధానవ్యసనం హరేః |
అంగీకారిభిరాలోకైః సార్థయంత్యై కృతోఽంజలిః || ౧ ||
సమస్త చేతనాచేతన జగత్తును సృష్టించాలనే శ్రీహరి సంకల్పాన్ని, తన కరుణా వీక్షణాల ద్వారా ఆమోదించి సఫలం చేసే శ్రీమహాలక్ష్మికి నేను దోసిలి ఒగ్గి నమస్కరిస్తున్నాను.
ఉల్లాసపల్లవితపాలితసప్తలోకీ-
-నిర్వాహకోరకితనేమకటాక్షలీలామ్ |
శ్రీరంగహర్మ్యతలమంగళదీపరేఖాం
శ్రీరంగరాజమహిషీం శ్రియమాశ్రయామః || ౨ ||
తన కటాక్ష వీక్షణాలనే లీల ద్వారా సప్తలోకాలను సృష్టించి, రక్షించేటటువంటిది, శ్రీరంగ విమానమనే భవనానికి మంగళకరమైన దీపరేఖ వంటిది అయిన శ్రీరంగరాజ మహిషిని (శ్రీరంగనాయకిని) నేను ఆశ్రయిస్తున్నాను.
అనుకలతనుకాండాలింగనారంభశుంభత్
ప్రతిదిశభుజశాఖశ్రీసఖానోకహర్ధిః |
స్తననయనగులుచ్ఛస్ఫారపుష్పద్విరేఫా
రచయతు మయి లక్ష్మీకల్పవల్లీ కటాక్షాన్ || ౩ ||
శ్రీరంగనాథుడనే కల్పవృక్షాన్ని అల్లుకున్న కల్పలత వంటిది శ్రీలక్ష్మి. ఆమె కన్నులు, స్తనములు అనే పుష్పగుచ్ఛాలపై స్వామి భ్రమరం (తుమ్మెద) వలె నిలుస్తాడు. అటువంటి లక్ష్మీ కల్పవల్లి నాపై తన కటాక్షాలను ప్రసరింపజేయుగాక.
యద్భ్రూభంగాః ప్రమాణం స్థిరచరరచనాతారతమ్యే మురారేః
వేదాంతాస్తత్త్వచింతాం మురభిదురసి యత్పాదచిహ్నైస్తరంతి |
భోగోపోద్ఘాతకేలీచులకితభగవద్వైశ్వరూప్యానుభావా
సా నః శ్రీరాస్తృణీతామమృతలహరిధీలంఘనీయైరపాంగైః || ౪ ||
ముల్లోకాలలోని చరాచర సృష్టి వైవిధ్యానికి ఆమె భ్రూకుటియే (కనుబొమల కదలికయే) ప్రమాణం. వేదాంతాలు సైతం స్వామి వక్షఃస్థలంపై ఉన్న ఆమె పాదముద్రల ద్వారానే ఆయన పరతత్త్వాన్ని గుర్తిస్తాయి. అపారమైన అమృత తరంగాల వంటి ఆమె కటాక్షాలు మమ్మల్ని రక్షించుగాక.
యద్యావత్తవ వైభవం తదుచితస్తోత్రాయ దూరే స్పృహా
స్తోతుం కే వయమిత్యదశ్చ జగృహుః ప్రాంచో విరించాదయః |
అప్యేవం తవ దేవి వాఙ్మనసయోర్భాషానభిజ్ఞం పదం
కావాచః ప్రయతామహే కవయితుం స్వస్తి ప్రశస్త్యై గిరామ్ || ౫ ||
ఓ దేవీ! నీ వైభవం ఎంతటిదో అంతటి గొప్పగా నిన్ను స్తుతించడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. బ్రహ్మాది దేవతలు సైతం “నిన్ను స్తుతించడానికి మేము ఎంతటివారం?” అని మౌనం వహించారు. మనోవాక్కులకు అందని నీ వైభవాన్ని స్తుతించడానికి సాహసిస్తున్న నా ప్రయత్నాన్ని నీవే సఫలం చేయి.
స్తోతారం తముశంతి దేవి కవయో యో విస్తృణీతే గుణాన్
స్తోతవ్యస్య తతశ్చ తే స్తుతిధురా మయ్యేవ విశ్రామ్యతి |
యస్మాదస్మదమర్షణీయఫణితిస్వీకారతస్తే గుణాః
క్షాంత్యౌదార్యదయాదయో భగవతి స్వాం ప్రస్నువీరన్ ప్రథామ్ || ౬ ||
ఓ తల్లీ! స్తోత్రం చేసేవాడు స్తుతింపబడే వారి గుణాలను విస్తరింపజేయాలి. ఆ లెక్కన నిన్ను స్తుతించే భారం నాపైనే ఉంది. ఎందుకంటే, నా వంటి అపరాధి చేసే స్తోత్రాన్ని నీవు స్వీకరించడం వల్లనే నీకున్న క్షమ, ఔదార్యం, దయ వంటి గుణాలు లోకానికి చాటిచెప్పబడతాయి.
సూక్తిం సమగ్రయతు నః స్వయమేవ లక్ష్మీః
శ్రీరంగరాజమహిషీ మధురైః కటాక్షైః |
వైదగ్ధ్యవర్ణగుణగుంభనగౌరవైర్యాం
కండూలకర్ణకుహరాః కవయో ధయంతి || ౭ ||
శ్రీరంగరాజ పట్టమహిషి అయిన మహాలక్ష్మి తన మధురమైన కటాక్షాలతో నా వాక్కును సంపూర్ణం చేయుగాక. పండితులు సైతం తమ చెవుల ద్వారా గ్రోలాలని ఆశపడేటంతటి పాండిత్యం, గుణం నా కవిత్వానికి నీ దయ వల్లే కలగాలి.
అనాఘ్రాతావద్యం బహుగుణపరీణాహి మనసో
దుహానం సౌహార్దం పరిచితమివాథాపి గహనమ్ |
పదానాం సౌభ్రాత్రాదనిమిషనిషేవ్యం శ్రవణయోః
త్వమేవ శ్రీర్మహ్యం బహుముఖయ వాణీవిలసితమ్ || ౮ ||
దోషం లేనిది, మనసుకు ఆహ్లాదాన్ని ఇచ్చేది, లోతైన అర్థం గలది, వినడానికి సొంపుగా ఉండేది అయిన వాక్పటిమను ఓ శ్రీదేవీ! నీవే నాకు ప్రసాదించు. నా వాక్కులు నీ వైభవాన్ని అనేక విధాలుగా గానం చేసేలా అనుగ్రహించు.
శ్రియః శ్రీః శ్రీరంగేశయ తవ చ హృద్యాం భగవతీం
శ్రియం త్వత్తోఽప్యుచ్చైర్వయమిహ ఫణామః శృణుతరామ్ |
దృశౌ తే భూయాస్తాం సుఖతరలతారే శ్రవణతః
పునర్హర్షోత్కర్షాత్ స్ఫుటతు భుజయోః కంచుకశతమ్ || ౯ ||
శ్రీరంగేశుని హృదయాన్ని రంజింపజేసే ఓ భగవతీ! నీవు ఐశ్వర్యానికే ఐశ్వర్యానివి. నీ వైభవాన్ని నీ భర్త అయిన శ్రీరంగనాథుని కంటే కూడా ఎక్కువగా మేము కీర్తిస్తాము. మా స్తోత్రం వింటున్నప్పుడు ఆయన కళ్లు ఆనందంతో చలించి, సంతోషంతో ఆయన భుజాలు ఉప్పొంగి కంచుకం (చొక్కా) విడిపోయేలా చేయుము.
దేవి శ్రుతిం భగవతీం ప్రథమే పుమాంసః
త్వత్సద్గుణౌఘమణికోశగృహం గృణంతి |
తద్ద్వారపాటనపటూని చ సేతిహాస-
-సంతర్కణస్మృతిపురాణపురస్సరాణి || ౧౦ ||
ఓ దేవీ! వేదాలే నీ సద్గుణాలనే మణిహారాలకు కోశాగారము (భండారము). ఇతిహాసాలు, పురాణాలు, స్మృతులు ఆ కోశాగారపు తలుపులు తీసే తాళం చెవుల వంటివని పెద్దలు చెబుతారు.
ఆహుర్వేదానమానం కతిచన కతిచారాజకం విశ్వమేతత్
రాజన్వత్కేచిదీశం గుణినమపి గుణైస్తం దరిద్రాణమన్యే |
భిక్షావన్యే సురాజంభవమితి చ జడాస్తే తలాతల్యకార్షుః
యే తే శ్రీరంగహర్మ్యాంగణకనకలతే న క్షణం లక్ష్యమాసన్ || ౧౧ ||
ఓ శ్రీరంగనాయకీ! నీ కటాక్షం సోకని జడబుద్ధులు (అజ్ఞానులు) ఈ ప్రపంచం గురించి రకరకాలుగా వాదిస్తుంటారు. కొందరు వేదాలే ప్రమాణమంటారు, మరికొందరు ఈ లోకానికి అసలు నాయకుడే లేడంటారు. ఇంకొందరు భగవంతుడు ఉన్నా ఆయనకు గుణాలు లేవని (నిర్గుణమని), మరికొందరు ఆయన దరిద్రుడని అపహాస్యం చేస్తారు. శ్రీరంగ మందిర ప్రాంగణంలోని బంగారు తీగ వంటి ఓ తల్లీ! నీ చూపు ఏ క్షణానైతే ఒకరిపై పడదో, అప్పుడే వారికి ఇటువంటి విపరీత బుద్ధులు పుడతాయి.
మనసి విలసతాఽక్ష్ణా భక్తిసిద్ధాంజనేన
శ్రుతిశిరసి నిగూఢం లక్ష్మి తే వీక్షమాణాః |
నిధిమివ మహిమానం భుంజతే యేఽపి ధన్యాః
నను భగవతి దైవీం సంపదం తేఽభిజాతాః || ౧౨ ||
భగవతీ! ఎవరైతే తమ మనస్సులో భక్తి అనే అంజనాన్ని (కాటుకను) ధరించి, వేదాంత శిరస్సులైన ఉపనిషత్తులలో దాగి ఉన్న నీ దివ్య మహిమను దర్శిస్తారో, వారు ధన్యులు. నిధిని కనుగొన్న వాని వలె వారు నీ వైభవాన్ని అనుభవిస్తారు. అటువంటి వారు నిజంగా ‘దైవీ సంపద’తో జన్మించిన పుణ్యాత్ములు.
అస్యేశానా జగత ఇతి తేఽధీమహే యాం సమృద్ధిం
శ్రీః శ్రీసూక్తం బహుముఖయతే తాం చ శాఖానుశాఖమ్ |
ఈష్టే కశ్చిజ్జగత ఇతి యః పౌరుషే సూక్త ఉక్తః
తం చ త్వత్కం పతిమధిజగావుత్తరశ్చానువాకః || ౧౩ ||
ఈ జగత్తుకు నీవే ఈశ్వరివి (యజమానురాలివి)” అని వేదాలు ఘోషిస్తున్నాయి. శ్రీసూక్తం నీ సమృద్ధిని అనేక శాఖలుగా విస్తరించి చెబుతోంది. పురుష సూక్తంలో ఏ ‘పురుషుడు’ ఈ జగత్తుకు ప్రభువుగా చెప్పబడ్డాడో, ఆ పరమాత్మ నీకు ప్రియమైన భర్త అని ఉత్తర అనువాకం స్పష్టం చేస్తోంది. అంటే నీ సాన్నిధ్యం వల్లనే ఆయనకు ఆ వైభవం కలిగింది.
ఉద్బాహుస్త్వాముపనిషదసావాహ నైకా నియంత్రీం
శ్రీమద్రామాయణమపి పరం ప్రాణితి త్వచ్చరిత్రే |
స్మర్తారోఽస్మజ్జనని యతమే సేతిహాసైః పురాణైః
నిత్యుర్వేదానపి చ తతమే త్వన్మహిమ్ని ప్రమాణమ్ || ౧౪ ||
ఉపనిషత్తులు చేతులెత్తి నీవే ఈ జగత్తుకు ఏకైక నియంతవని చాటుతున్నాయి. శ్రీమద్రామాయణం అంతా నీ చరిత్ర (సీతాయాశ్చరితం మహత్) ద్వారానే ప్రాణాన్ని పోసుకుంది. స్మృతులు, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు – ఇవన్నీ వేదాల తాత్పర్యాన్ని వివరిస్తూ నీ అపారమైన మహిమనే నిత్యం గానం చేస్తున్నాయి.
ఆకుగ్రామనియామకాదపి విభోరాసర్వనిర్వాహకాత్
ఐశ్వర్యం యదిహోత్తరోత్తరగుణం శ్రీరంగభర్తుః ప్రియే |
తుంగం మంగళముజ్జ్వలం గరిమవత్ పుణ్యం పునః పావనం
ధన్యం యత్తదదశ్చ వీక్షణభువస్తే పంచషాః విప్రుషః || ౧౫ ||
శ్రీరంగనాథుని ప్రియురాలా! ఒక చిన్న గ్రామాధికారి నుండి సర్వలోకాలను పాలించే బ్రహ్మ వరకు గల ఐశ్వర్యం నీ కటాక్షం వల్లనే లభిస్తుంది. ఉన్నతమైనది, మంగళకరమైనది, ఉజ్వలమైనది, పవిత్రమైనది అయిన ఆ ఐశ్వర్యమంతా నీ చూపు అనే సముద్రం నుండి చిమ్మిపడిన ఐదు ఆరు తుంపరల (బిందువుల) వంటిదే! (అంటే నీ పూర్ణ కటాక్షం ముందు ఈ లోక ఐశ్వర్యం చాలా స్వల్పమని భావం).
ఏకో ముక్తాతపత్రప్రచలమణిఘణాత్కారిమౌళిర్మనుష్యో
దృప్యద్దంతావళస్థో న గణయతి నతాన్ యత్క్షణం క్షోణిపాలాన్ |
యత్తస్మై తిష్ఠతేఽన్యః కృపణమశరణో దర్శయన్ దంతపంక్తీ
తత్తే శ్రీరంగరాజప్రణయిని నయనోదంచితాన్యంచితాభ్యామ్ || ౧౬ ||
ఒక రాజు ముత్యాల ఛత్రం కింద, మణులు పొదిగిన కిరీటంతో, మదపుటేనుగుపై కూర్చుని ఇతర రాజులను లెక్కచేయకుండా గర్వంగా ఉన్నాడంటే… మరొకడు దిక్కులేని వాడై, దీనంగా పళ్లు విరుస్తూ యాచిస్తున్నాడంటే… దానికి కారణం నీ కనుబొమల కదలికయే. నీవు కన్ను ఎత్తి చూస్తే వాడు రాజు, నీవు చూపు పక్కకు తిప్పితే వాడు యాచకుడు.
రతిర్మతిసరస్వతీ ధృతిసమృద్ధిసిద్ధిశ్రియః
సుధాసఖి యతోముఖం చిచలిషేత్తవ భ్రూలతా |
తతోముఖమథేందిరే బహుముఖీమహంపూర్వికాం
విగాహ్య చ వశంవదాః పరివహంతి కూలంకషాః || ౧౭ ||
ఓ ఇందిరా! నీ భ్రూలత (కనుబొమ్మ) ఏ వైపుకు కదులుతుందో, ఆ వైపుకు రతి (ఆనందం), మతి (బుద్ధి), సరస్వతి (విద్య), ధృతి (ధైర్యం), సమృద్ధి, సిద్ధి వంటి దేవతలందరూ “నేను ముందంటే నేను ముందు” అని పోటీ పడుతూ పరుగులు తీస్తారు. వారు నీకు వశవర్తులై నదుల వలె నీ కటాక్షం వెంట ప్రవహిస్తారు.
సహ స్థిరపరిత్రసవ్రజవిరించనాకించనైః
అనోకహబృహస్పతిప్రబలవిక్లబప్రక్రియమ్ |
ఇదం సదసదాత్మనా నిఖిలమేవ నిమ్నోన్నతం
కటాక్షతదుపేక్షయోస్తవ హి లక్ష్మి తత్తాండవమ్ || ౧౮ ||
స్థావర జంగామాలు, బ్రహ్మ దేవుడు, దరిద్రులు, పండితులు, పామరులు – ఇలా ఈ ప్రపంచంలో ఉన్న హెచ్చుతగ్గులన్నీ నీ లీలలే. నీవు కరుణతో చూస్తే వారు ఉన్నత స్థితిని పొందుతారు, నీవు ఉపేక్షిస్తే అధఃపాతాళానికి పడిపోతారు. ఈ సృష్టి అంతా నీ కటాక్షం మరియు ఉపేక్షల మధ్య జరిగే ఒక నాట్యం (తాండవం) వంటిది.
కాలే శంసతి యోగ్యతాం చిదచితోరన్యోన్యమాలింగతోః
భూతాహంకృతిబుద్ధిపంచకరణీస్వాంతప్రవృత్తీంద్రియైః |
అండానావరణైః సహస్రమకరోత్తాన్భూర్భువః సర్వతః
శ్రీరంగేశ్వరదేవి తే విహృతయే సంకల్పమానః ప్రియః || ౧౯ ||
శ్రీరంగేశ్వరీ! సృష్టి సమయంలో ప్రకృతి (అచిత్తు), జీవుడు (చిత్తు) కలిసి ఉన్నప్పుడు… కాలం ఆసన్నమయ్యాక, పంచభూతాలు, అహంకారం, బుద్ధి, ఇంద్రియాలు మరియు వేలాది అండాలను నీ ప్రియతముడైన రంగనాథుడు సృష్టిస్తాడు. ఇదంతా ఆయన నీ వినోదం (క్రీడ) కోసమే ఒక సంకల్పంతో చేస్తున్నాడు.
శబ్దాదీన్ విషయాన్ ప్రదర్శ్య విభవం విస్మార్య దాస్యాత్మకం
వైష్ణవ్యా గుణమాయయాఽఽత్మనివహాన్ విప్లావ్య పూర్వః పుమాన్ |
పుంసా పణ్యవధూవిడంబివపుషా ధూర్తానివాయాసయన్
శ్రీరంగేశ్వరి కల్పతే తవ పరీహాసాత్మనే కేలయే || ౨౦ ||
పూర్వ పురుషుడైన ఆ శ్రీహరి, తన మాయతో జీవులకు శబ్ద స్పర్శాది విషయ సుఖాలను చూపి, వారు నీకు దాసులనే విషయాన్ని మరిచిపోయేలా చేస్తాడు. సంసారంలో వారిని రకరకాలుగా ఆటలాడిస్తాడు. ఓ శ్రీరంగేశ్వరీ! ఇదంతా నిన్ను నవ్వించడానికి ఆయన చేసే ఒక పరిహాస క్రీడ తప్ప వేరే కాదు.
యద్దూరే మనసో యదేవ తమసః పారే యదత్యద్భుతం
యత్కాలాదపచేలిమం సురపురీ యద్గచ్ఛతో దుర్గతిః |
సాయుజ్యస్య యదేవ సూతిరథవా యద్దుర్గ్రహం మద్గిరాం
తద్విష్ణోః పరమం పదం తవ కృతే మాతః సమామ్నాసిషుః || ౨౧ ||
ఓ జననీ! మనస్సుకు అందనంత దూరంలో ఉన్నది, అజ్ఞానమనే చీకటికి ఆవల ఉన్నది, అత్యంత అద్భుతమైనది, కాలప్రభావానికి లొంగనిది, దేవతలకు సైతం చేరుకోవడం కష్టమైనది, మోక్షప్రదమైనది మరియు నా వాక్కులకు అందనిది అయిన ఆ విష్ణువు యొక్క పరమపదం కేవలం నీ కోసమే (నీవు నివసించడానికే) ఏర్పడిందని వేదాలు కీర్తిస్తున్నాయి.
హేలాయామఖిలం చరాచరమిదం భోగే విభూతిః పరా
పుణ్యాస్తే పరిచారకర్మణి సదా పశ్యంతి యే సూరయః |
శ్రీరంగేశ్వరదేవి కేవలకృపానిర్వాహ్యవర్గే వయం
శేషిత్వే పరమః పుమాన్ పరికరా హ్యేతే తవ స్ఫారణే || ౨౨ ||
శ్రీరంగేశ్వరీ! ఈ చరాచర జగత్తు అంతా నీకు ఒక లీలావినోదం. పరమపదం నీకు భోగస్థానం. నిరంతరం నిన్ను సేవించే నిత్యసూరులు నీ పరిచారకులు. పరమపురుషుడు నీకు భర్త. మేము నీ కేవల కృపపై ఆధారపడి జీవించే వారము. స్వామి యొక్క సర్వాధిపత్యం (శేషిత్వం) నీ వైభవాన్ని ప్రకటించడానికే శోభిస్తోంది.
ఆజ్ఞానుగ్రహభీమకోమలపురీపాలా ఫలం భేజుషాం
యాఽయోధ్యేత్యపరాజితేతి విదితా నాకం పరేణ స్థితా |
భావైరద్భుతభోగభూమగహనైః సాంద్రా సుధాస్యందిభిః
శ్రీరంగేశ్వరగేహలక్ష్మి యువయోస్తాం రాజధానీం విదుః || ౨౩ ||
శ్రీరంగేశ్వర గృహలక్ష్మీ! నీ రాజధాని ‘అయోధ్య’ అని, ‘అపరాజిత’ అని పిలువబడుతుంది. అది ఆజ్ఞా-అనుగ్రహాలనే భీమ-కోమల రక్షకులను కలిగి ఉంది. అద్భుతమైన భోగాలతో, అమృతాన్ని చిలికే భావాలతో నిండిన ఆ దివ్య పట్టణం, మీ ఇద్దరి (నీవు మరియు శ్రీరంగనాథుడు) శాశ్వత నివాసమని జ్ఞానులు చెబుతారు.
తస్యాం చ త్వత్కృపావన్నిరవధిజనతావిశ్రమార్హావకాశం
సంకీర్ణం దాస్యతృష్ణాకలితపరికరైః పుంభిరానందనిఘ్నైః |
స్నేహాదాస్థానరక్షావ్యసనిభిరభయం శార్ఙ్గచక్రాసిముఖ్యై-
-రానందైకార్ణవం శ్రీర్భగవతి యువయోరాహురాస్థానరత్నమ్ || ౨౪ ||
భగవతీ! ఆ రాజధానిలో మీ కొలువుకూటం (ఆస్థానం) ఒక ఆనంద సముద్రం వలె ఉంటుంది. అది నీ కృప వలెనే అపారమైన భక్తులకు విశ్రాంతిని ఇస్తుంది. అక్కడ శంఖ, చక్ర, గదాది ఆయుధాలు కేవలం రక్షణ కోసం కాక, ఆనందాన్ని ఇచ్చే దివ్య మూర్తులుగా కొలువై ఉంటాయి. దాస్య భావంతో ఉప్పొంగిపోయే భక్తులతో ఆ మణిమయ ఆస్థానం నిరంతరం శోభిస్తూ ఉంటుంది.
తత్ర స్రక్స్పర్శగంధం స్ఫురదుపరిఫణారత్నరోచిర్వితానం
విస్తీర్యానంతభోగం తదుపరి నయతా విశ్వమేకాతపత్రమ్ |
తైస్తైః కాంతేన శాంతోదితగుణవిభవైరర్హతా త్వామసంఖ్యైః
అన్యోన్యాద్వైతనిష్ఠాఘనరసగహనాన్ దేవి బధ్నాసి భోగాన్ || ౨౫ ||
దేవీ! ఆ ఆస్థానంలో, అనంతశేషుని మణిమయ పడగల కాంతి కింద, సుగంధ భరితమైన పుష్పశయ్యపై నీవు నీ ప్రాణనాథుడితో కలిసి ఉంటావు. నీ నాథుడైన శ్రీరంగనాథునితో కలిసి, ఒకరినొకరు విడదీయలేని అద్వైత స్థితిలో (అనగా ఏకత్వంతో) అపారమైన సుఖాలను అనుభవిస్తూ, ఈ విశ్వాన్నంతటినీ ఒకే ఛత్రం కింద పరిపాలిస్తుంటావు.
భోగ్యా వామపి నాంతరీయకతయా పుష్పాంగరాగైః సమం
నిర్వృత్తప్రణయాతివాహనవిధౌ నీతాః పరీవాహతామ్ |
దేవి త్వామను నీలయా సహ మహీదేవ్యః సహస్రం తథా
యాభిస్వం స్తనబాహుదృష్టిభిరివ స్వాభిః ప్రియం శ్లాఘసే || ౨౬ ||
ఓ దేవీ! పుష్పాలు, గంధము వలె భగవంతుని భోగమునకు విడదీయలేని అంగములుగా నీలాదేవి, భూదేవి మొదలైన వేలాది మంది దేవేరులు నీ వెంటే ఉంటారు. వారందరినీ నీవు నీ సొంత బాహువుల వలె, నేత్రాల వలె భావిస్తావు. నీవు వారి ద్వారా కూడా నీ ప్రాణనాథుడైన శ్రీరంగనాథుని సేవించి, శ్లాఘిస్తావు. అంటే వారందరూ నీ స్వరూప భూతలే అని భావం.
తే సాధ్యాః సంతి దేవా జనని గుణవపుర్వేషవృత్తస్వరూపైః
భోగైర్వా నిర్విశేషాః సవయస ఇవ యే నిత్యనిర్దోషగంధాః
హే శ్రీః శ్రీరంగభర్తుస్తవ చ పదపరీచారవృత్త్యై సదాఽపి
ప్రేమప్రద్రాణభావావిలహృదయహఠాత్కారకైంకర్యభోగాః || ౨౭ ||
ఓ జననీ! పరమపదంలో నివసించే నిత్యసూరులు (అనంత, గరుడ, విష్వక్సేనాదులు) గుణములలో, రూపములలో, భోగములలో మీతో సమానంగా ఉన్నప్పటికీ, వారు ఎల్లప్పుడూ దోషరహితులు. వారు నీకు మరియు శ్రీరంగనాథునికి పాద సేవ (పరిచర్య) చేయడమే పరమ సుఖంగా భావిస్తారు. వారి హృదయాలు మీపై గల ప్రేమతో నిండిపోయి, ఆ కైంకర్య సేవలో పరవశించిపోతుంటారు.
స్వరూపం స్వాతంత్ర్యం భగవత ఇదం చంద్రవదనే
త్వదాశ్లేషోత్కర్షాద్భవతి ఖలు నిష్కర్షసమయే |
త్వమాసీర్మాతః శ్రీః కమితురిదమిత్థంత్వవిభవ-
-స్తదంతర్భావాత్త్వాం న పృథగభిధత్తే శ్రుతిరపి || ౨౮ ||
ఓ చంద్రవదనీ! భగవంతుని స్వరూపము, ఆయన స్వాతంత్ర్యము వంటి గుణాలన్నీ నీ ఆలింగనము (సాన్నిధ్యము) వల్లనే పరిపూర్ణతను పొందుతాయి. మాతా! నీవు ‘శ్రీ’ రూపానివి. భగవంతుని వైభవం నీ వల్లనే ప్రకాశిస్తుంది. అందుకే వేదాలు కూడా భగవంతుని నుండి నిన్ను వేరు చేసి చూడవు; ఆయనలో అంతర్భాగంగానే నిన్ను కీర్తిస్తాయి.
తవ స్పర్శాదీశం స్పృశతి కమలే మంగళపదం
తవేదం నోపాధేరుపనిపతితం శ్రీరసి యతః |
ప్రసూనం పుష్యంతీమపి పరిమళర్ధిం జిగదిషుః
న చైవం త్వాదేవం స్వదత ఇతి కశ్చిత్కవయతే || ౨౯ ||
ఓ కమలా! నీ స్పర్శ వల్లే భగవంతునికి ‘మంగళప్రదుడు’ అనే పేరు సార్థకమవుతోంది. ఈ మంగళత్వము ఆయనకు నీ వల్ల వచ్చిందే తప్ప వేరొక కారణం చేత కాదు. ఉదాహరణకు, ఒక పువ్వుకు సుగంధం సహజంగా ఉంటుంది కానీ, వేరే వస్తువు నుండి రాదు. అలాగే నీవు పువ్వు వంటిదానివైతే, నీ భర్తకు కలిగే సౌభాగ్యము నీవు ఇచ్చే పరిమళం వంటిది. నీవు లేనిదే ఆయనకు ఆ శోభ ఉండదు.
అపాంగా భూయాంసో యదుపరి పరం బ్రహ్మ తదభూ-
-దమీ యత్ర ద్విత్రాః స చ శతమఖాదిస్తదధరాత్ |
అతః శ్రీరామ్నాయస్తదుభయముశంస్త్వాం ప్రణిజగౌ
ప్రశస్తిః సా రాజ్ఞో యదపి చ పురీకోశకథనమ్ || ౩౦ ||
దేవీ! నీ కటాక్ష వీక్షణాలు ఎవరిపై నిరంతరం ఉంటాయో ఆయనే ‘పరబ్రహ్మ’ (విష్ణువు). నీ చూపులు ఎవరిపై రెండు మూడు క్షణాలు పడతాయో వారు ‘దేవేంద్రాది’ దేవతలు. నీ చూపు సోకని వారు అధోగతి పాలవుతారు. అందుకే వేదాలు నిన్ను భగవంతునితో కలిపి స్తుతిస్తాయి. ఒక రాజు యొక్క వైభవాన్ని వర్ణించేటప్పుడు ఆయన రాజధానిని, కోశాగారాన్ని (ఖజానా) వర్ణించడం ఆ రాజుకే గౌరవం కదా! అలాగే నీ వైభవాన్ని కీర్తించడం భగవంతుని కీర్తించడమే అవుతుంది.
స్వతః శ్రీస్త్వం విష్ణోః స్వమసి తత ఏవైష భగవాన్
త్వదాయత్తర్ధిత్వేఽప్యభవదపరాధీనవిభవః |
స్వయా దీప్త్యా రత్నం భవదపి మహార్ఘం న విగుణం
న కుంఠస్వాతంత్ర్యం భవతి చ న చాన్యాహితగుణమ్ || ౩౧ ||
ఓ మహాలక్ష్మీ! నీవు స్వతహాగానే సంపదవు (శ్రీవి). విష్ణువుకు నీవు స్వంతమైన దానివి కాబట్టే ఆయన ‘భగవంతుడు’ అని పిలవబడుతున్నాడు. రత్నం తన కాంతిపై ఆధారపడి ఉన్నప్పటికీ, ఆ కాంతి రత్నానికి సహజమైనదే కానీ వేరొకటి కాదు. అలాగే, భగవంతుని ఐశ్వర్యం నీపై ఆధారపడి ఉన్నా, ఆయన పరాధీనుడు కాడు. ఆయన స్వాతంత్ర్యానికి నీవు సహజ సిద్ధమైన శక్తివి.
ప్రశకనబలజ్యోతిర్జ్ఞానైశ్వరీవిజయప్రథా-
-ప్రణతవరణప్రేమక్షేమంకరత్వపురస్సరాః
అపి పరిమళః కాంతిర్లావణ్యమర్చిరితీందిరే
తవ భగవతశ్చైతే సాధారణాః గుణరాశయః || ౩౨ ||
ఓ ఇందిరా! సర్వశక్తిమత్వము, బలము, తేజస్సు, జ్ఞానము, ఐశ్వర్యము, విజయము, ఆశ్రితుల పట్ల ప్రేమ, క్షేమాన్ని కలిగించే గుణము వంటివన్నీ నీకు మరియు భగవంతునికి సమానమైన గుణములు. వీటితో పాటు దివ్య పరిమళము, కాంతి, లావణ్యము వంటి సకల కళ్యాణ గుణరాశులు మీ ఇద్దరిలోనూ సమానంగా ఉన్నాయి.
అన్యేఽపి యౌవనముఖాః యువయోః సమానాః
శ్రీరంగమంగళవిజృంభణవైజయంతి
తస్మింస్తవ త్వయి చ తస్య పరస్పరేణ
సంస్తీర్య దర్పణ ఇవ ప్రచురం స్వదంతే || ౩౩ ||
శ్రీరంగ మంగళ ప్రదాయిని! నిత్య యౌవనం వంటి గుణాలు మీ ఇద్దరిలోనూ సమానంగా ఉంటాయి. అద్దంలో ప్రతిబింబం చూసుకున్నప్పుడు కాంతి ఎలా రెట్టింపు అవుతుందో, అలాగే భగవంతునిలోని గుణాలు నీలోనూ, నీలోని గుణాలు ఆయనలోనూ పరస్పరం ప్రతిబింబిస్తూ భక్తులకు అమితమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తాయి.
యువత్వాదౌ తుల్యేఽప్యపరవశతాశత్రుశమన-
-స్థిరత్వాదీన్ కృత్వా భగవతి గుణాన్ పుంస్త్వసులభాన్ |
త్వయి స్త్రీత్వైకాంతాన్ మ్రదిమపతిపారార్థ్యకరుణా-
-క్షమాదీన్వా భోక్తుం భవతి యువయోరాత్మని భిదా || ౩౪ ||
ఓ భగవతీ! యౌవనం వంటి లక్షణాలు మీ ఇద్దరికీ సమానమే అయినా, పురుషత్వానికి తగిన స్వాతంత్ర్యము, శత్రు సంహారము, స్థిరత్వము వంటి గుణాలను భగవంతుడు ధరించాడు. నీవు స్త్రీత్వానికి సహజమైన మృదుత్వము, పరతంత్రత (ఆయనపై ఆధారపడి ఉండటం), కరుణ, క్షమ వంటి గుణాలను ధరించావు. భక్తులను రక్షించే లీల కోసమే మీలో ఈ చిన్న విభేదం కనిపిస్తుంది.
ఘనకనకద్యుతీ యువదశామపి ముగ్ధదశాం
యువతరుణత్వయోరుచితమాభరణాది పరమ్ |
ధ్రువమసమానదేశవినివేశి విభజ్య హరౌ
త్వయి చ కుశేశయోదరవిహారిణి నిర్విశసి || ౩౫ ||
నీలమేఘ శ్యాముడైన హరి, పసిడి ఛాయ కలిగిన నీవు – మీ ఇద్దరిదీ నిత్య యౌవన దశ. పద్మములలో విహరించే ఓ తల్లీ! మీ దివ్య రూపాలకు తగిన ఆభరణాలు, వస్త్రాలు హరిలో పురుషోచితంగా, నీలో స్త్రీ సహజమైన సౌందర్యంతో సమానంగా పంచబడ్డాయి. ఈ అలంకార వైవిధ్యం మీ దివ్య మంగళ విగ్రహాలకు సాటిలేని శోభను ఇస్తోంది.
అంగం తే మృదుశీతముగ్ధమధురోదారైర్గుణైర్గుంభతః
క్షీరాబ్ధేః కిమృజీషతాముపగతా మన్యే మహార్ఘాస్తతః |
ఇందుః కల్పలతా సుధామధుముఖా ఇత్యావిలాం వర్ణనాం
శ్రీరంగేశ్వరి శాంతకృత్రిమకథం దివ్యం వపుర్నార్హతి || ౩౬ ||
ఓ శ్రీరంగేశ్వరీ! నీ శరీరం అత్యంత మృదువైనది, చల్లనిది, మనోహరమైనది మరియు మధురమైనది. క్షీరసముద్రం తనలోని ఉత్తమమైన అంశాలన్నింటినీ నీ రూపం కోసమే ధారపోసి, తాను మాత్రం సారహీనంగా మిగిలిపోయిందని నా అనిపిస్తోంది. అందుకే చంద్రుడు, కల్పలత, అమృతం వంటివి నీ సౌందర్యం ముందు వెలవెలబోతున్నాయి. కృత్రిమత్వానికి తావులేని నీ దివ్య విగ్రహాన్ని వర్ణించడానికి లోకంలోని ఏ ఉపమానాలూ సరిపోవు.
ప్రణమదనువిధిత్సావాసనానమ్రమగ్రే
ప్రణయిపరిచిచీషాకుంచితం పార్శ్వకేన |
కనకనికషచంచచ్చంపకస్రక్సమాన-
-ప్రవరమిదముదారం వర్ష్మ వాచామభూమిః || ౩౭ ||
నమస్కరించే భక్తులను అనుగ్రహించాలనే కోరికతో కొంచెం ముందుకు వంగినట్లుగా, నిన్ను సేవించే భక్తులపై ప్రేమతో ఒక పక్కకు ఒరిగినట్లుగా ఉన్న నీ దివ్య శరీరం బంగారు గీటు రాయిపై మెరిసే చంపక పుష్పాల మాల వలె ఉంది. మాటలకు అందని నీ ఈ అద్భుత రూపం అత్యంత ఉదాత్తమైనది.
ఏకం న్యంచ్య నతిక్షమం మమ పరం చాకుంచ్య పాదాంబుజం
మధ్యే విష్టరపుండరీకమభయం విన్యస్య హస్తాంబుజమ్ |
త్వాం పశ్యేమ నిషేదుషీం ప్రతికలం కారుణ్యకూలంకష-
-స్ఫారాపాంగతరంగమంబ మధురం ముగ్ధం ముఖం బిభ్రతీమ్ || ౩౮ ||
అమ్మా! నీవు పద్మాసనంలో ఒక పాదాన్ని కిందకు దించి, మరొక పాదాన్ని ముడుచుకుని, పద్మం వంటి నీ ఒక హస్తాన్ని అభయముద్రలో ఉంచి దర్శనమిస్తున్నావు. నీ కనుల నుండి కరుణ అనే తరంగాలు ఉప్పొంగుతుండగా, మధురమైన మందహాసం చిందిస్తున్న నీ ముఖారవిందాన్ని నేను ప్రతిక్షణం దర్శించుకునేలా అనుగ్రహించు.
సురభితనిగమాంతం వందిషీయేందిరాయాః
తవ కమలపలాశప్రక్రియం పాదయుగ్మమ్ |
వహతి యదుపమర్దైర్వైజయంతీ హిమాంభః
ప్లుతిభిరివ నవత్వం కాంతబాహాంతరాళే || ౩౯ ||
ఓ ఇందిరా! వేదాలకే సుగంధాన్ని అద్దే నీ పాద పద్మాలకు నమస్కరిస్తున్నాను. నీ ప్రాణనాథుడైన శ్రీరంగనాథుని వక్షఃస్థలంపై నీ పాదాలు పదేపదే తాకడం వల్ల, ఆయన ధరించిన వైజయంతీ మాల మంచు నీటితో తడిసినట్లుగా నిత్య నూతనత్వాన్ని పొందుతోంది.
త్వత్స్వీకారకలావలేపకలుషా రాజ్ఞాం దృశో దుర్వచాః
నిత్యం త్వన్మధుపానమత్తమధుపశ్రీనిర్భరాభ్యాం పతిమ్ |
దృగ్భ్యామేవ హి పుండరీకనయనం వేదో విదామాస తే
సాక్షాల్లక్ష్మి తవావలోకవిభవః కాక్వా కయా వర్ణ్యతే || ౪౦ ||
ఓ లక్ష్మీ! లోకంలోని రాజుల చూపులు నీ అనుగ్రహం వల్ల కలిగే సంపద గర్వంతో విర్రవీగుతుంటాయి. కానీ నీ చూపులు మాత్రం నిరంతరం నీ పతిపైనే నిలిచి ఉంటాయి. నీ కళ్లలోని మకరందాన్ని గ్రోలే తుమ్మెదల వలె నీ భర్త నేత్రాలు నిలిచి ఉంటాయి. అటువంటి నీ కటాక్ష వైభవాన్ని వర్ణించడం ఎవరికి సాధ్యం?
ఆనందాత్మభిరీశమజ్జనమదక్షీబాలసైరాగల-
-ప్రేమార్ద్రైరపి కూలముద్వహకృపాసంప్లావితాస్మాదృశైః |
పద్మే! తే ప్రతిబిందుబద్ధకలికబ్రహ్మాదివిష్కంభకైః
ఐశ్వర్యోద్గమగద్గదైరశరణం మాం పాలయాలోకితైః || ౪౧ ||
ఓ పద్మే! బ్రహ్మదేవుని పదవి కూడా నీ చూపు అనే సముద్రం లోని ఒక చిన్న బిందువు వంటిదే. ఆనందంతో నిండినవి, పరవశాన్ని కలిగించేవి, ప్రేమతో తడిసినవి మరియు మా వంటి దీనులను రక్షించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నవి అయిన నీ కరుణా వీక్షణాలతో ఏ దిక్కూ లేని నన్ను రక్షించుము.
పాదారుంతుదమేవ పంకజరజశ్చేటీభృశాలోకితైః
అంగమ్లానిరథాంబ సాహసవిధౌ లీలారవిందగ్రహః
డోలా తే వనమాలయా హరిభుజే హా కష్టశబ్దాస్పదం
కేన శ్రీరతికోమలా తనురియం వాచాం విమర్దక్షమా || ౪౨ ||
అమ్మా! నీ శరీరం ఎంత సుకుమారమైనదంటే.. తామర పువ్వు లోని పరాగం తగిలినా నీ పాదాలకు నెప్పి కలుగుతుంది. లీలా కమలాన్ని చేత్తో పట్టుకోవడం కూడా నీకు ఒక సాహసకృత్యంలా అనిపిస్తుంది. నీ భర్త మెడలోని వనమాలే నీకు ఉయ్యాలగా మారుతుంది. ఇంతటి కోమలమైన నీ శరీరాన్ని నా కఠినమైన మాటలతో వర్ణించడం నీకు శ్రమ కలిగించడమే అవుతుంది.
ఆమర్యాదమకంటకం స్తనయుగం నాద్యాపి నాలోకిత-
-భ్రూభేదస్మితవిభ్రమా జహతి వా నైసర్గికత్వాయశః |
సూతే శైశవయౌవనవ్యతికరో గాత్రేషు తే సౌరభం
భోగస్రోతసి కాంతదేశికకరగ్రాహేణ గాహక్షమః || ౪౩ ||
నీ యౌవనము, నీ కౌమారము రెండూ కలిసి నీ దేహానికి ఒక అపూర్వమైన సౌరభాన్ని ఇస్తున్నాయి. నీ భర్త యొక్క కౌగిలిలో నీవు ఒక ఆనంద స్రవంతిలా ప్రవహిస్తావు. నీ కనుబొమల కదలికలు, నీ చిరునవ్వులు నీ సహజసిద్ధమైన సౌందర్యాన్ని రెట్టింపు చేస్తున్నాయి.
ఆమోదాద్భుతశాలి యౌవనదశావ్యాకోచమమ్లానిమత్
సౌందర్యామృతసేకశీతలమిదం లావణ్యసూత్రార్పితమ్ |
శ్రీరంగేశ్వరి కోమలాంగసుమనః సందర్భణం దేవి తే
కాంతోరఃప్రతియత్నమర్హతి కవిం ధిఙ్మామకాండాకులమ్ || ౪౪ ||
ఓ శ్రీరంగేశ్వరీ! వికసించిన పుష్పం వలె ఎప్పుడూ వాడిపోనిది, అమృతం వలె చల్లనిది అయిన నీ యౌవనము నీ భర్త వక్షఃస్థలానికి ఒక గొప్ప అలంకారం. అటువంటి దివ్యమైన నీ కోమలత్వాన్ని వర్ణించబోయి తడబడుతున్న నన్ను చూసి కవులందరూ నవ్వుతారేమో అని భయం కలుగుతోంది.
మర్మస్పృశో రససిరా వ్యతివిధ్య వృత్తైః
కాంతోపభోగలలితైర్లులితాంగయష్టిః |
పుష్పావళీవ రసికభ్రమరోపభుక్తా
త్వం దేవి నిత్యమభినందయసే ముకుందమ్ || ౪౫ ||
ఓ దేవీ! నీవు రసికుడైన తుమ్మెద (శ్రీకృష్ణుడు/ముకుందుడు) ఆస్వాదించే పూలమాల వంటి దానివి. నీ పతితో కలిసి జరిపే క్రీడల వల్ల పులకించిన నీ శరీరం, నిరంతరం ముకుందునికి అత్యంత ప్రియమైన ఆనందాన్ని కలిగిస్తోంది. నీవు నిత్యం ఆయనను సంతోషపెడుతూ, మాపై కరుణను కురిపిస్తున్నావు.
కనకరశనాముక్తాతాటంకహారలలాటికా-
-మణిసరతులాకోటిప్రాయైర్జనార్దనజీవికే |
ప్రకృతిమధురం గాత్రం జాగర్తి ముగ్ధవిభూషణైః
వలయశకలైర్దుగ్ధం పుష్పైశ్చ కల్పలతా యథా || ౪౬ ||
ఓ జనార్దన జీవికే! (శ్రీహరి ప్రాణవల్లభా!) బంగారు మొలతాడు, ముత్యాల కమ్మలు, హారాలు, పాపిడి బిళ్ళ, మణిసరాలు, అందెలు వంటి దివ్యాభరణాలతో నీ సహజ సౌందర్యం మరింతగా ప్రకాశిస్తోంది. పాల సముద్రంలో తెల్లని పెరుగు మీగడ ముక్కల వలె, కల్పవృక్షానికి పూసిన పూల వలె.. ఈ సుందరమైన ఆభరణాలు నీ కోమలమైన శరీరానికి అద్భుతమైన అలంకారంగా శోభిస్తున్నాయి.
సామాన్యభోగ్యమపి కౌస్తుభవైజయంతీ-
-పంచాయుధాది రమణః స్వయమేవ బిభ్రత్ |
తద్భారఖేదమివ తే పరిహర్తుకామః
శ్రీరంగధామమణిమంజరి గాహతే త్వామ్ || ౪౭ ||
శ్రీరంగధామ మణిమంజరీ! కౌస్తుభమణి, వైజయంతీ మాల, పంచాయుధాలు వంటివి మీ ఇద్దరికీ సమానంగా అనుభవించదగ్గవే (సామాన్య భోగ్యములే). అయినప్పటికీ, వాటి బరువు వల్ల నీకు శ్రమ కలుగుతుందేమోనని, నీ భర్త అయిన శ్రీరంగనాథుడు వాటిని తానే ధరిస్తున్నాడు. నీపై గల ప్రేమతో నీకు ఏ ఇబ్బందీ కలగకూడదని ఆయన చేసే ఈ ప్రయత్నం ఎంతటి ముచ్చటైనదో కదా!
యది మనుజతిరశ్చాం లీలయా తుల్యవృత్తేః
అనుజనురనురూపా దేవి నావాతరిష్యః |
అసరసమభవిష్యన్నర్మ నాథస్య మాతః
దరదళదరవిందోదంతకాంతాయతాక్షి || ౪౮ ||
వికసిస్తున్న పద్మ దళాల వంటి విశాల నేత్రాలు కల ఓ మాతా! లోక రక్షణ కోసం నీ నాథుడు మానవ (రామ, కృష్ణ) లేదా తిర్యక్ (వరాహ) రూపాలలో అవతరించినప్పుడు, నీవు కూడా ఆయనకు అనురూపమైన రూపంతో (సీతగా, రుక్మిణిగా) అవతరించకపోతే, ఆయన చేసే ఆ లీలలు రసహీనంగా ఉండేవి. నీ సాన్నిధ్యమే ఆయన అవతార కార్యాలకు పరిపూర్ణతను, ఆనందాన్ని ఇస్తోంది.
స్ఖలితకటకమాల్యైర్దోర్భిరబ్ధిం మురారేః
భగవతి దధిమాథం మథ్నతః శ్రాంతిశాంత్యై |
భ్రమదమృతరంగావర్తతః ప్రాదురాసీః
స్మితనయనసుధాభిః సించతీ చంద్రికేవ || ౪౯ ||
భగవతీ! పూర్వం అమృతం కోసం మురారి సముద్రాన్ని చిలికినప్పుడు, ఆయన భుజాలకు ఉన్న కంకణాలు, పూలమాలలు జారిపోయి ఆయన ఎంతో శ్రమపడ్డాడు. అప్పుడు ఆయన అలసటను తీర్చడానికి, సముద్ర తరంగాల మధ్య నుండి నీవు ఉద్భవించావు. వెన్నెల వలె చల్లని నీ చిరునవ్వుతో, సుధ వంటి నీ చూపులతో ఆయనను తడిపి, ఆయన శ్రమనంతా ఒక్క క్షణంలో దూరం చేశావు.
మాతర్మైథిలి రాక్షసీస్త్వయి తదైవార్ద్రాపరాధాస్త్వయా
రక్షంత్యా పవనాత్మజాల్లఘుతరా రామస్య గోష్ఠీ కృతా
కాకం తం చ విభీషణం శరణమిత్యుక్తిక్షమౌ రక్షతః
సా నః సాంద్రమహాగసః సుఖయతు క్షాంతిస్తవాఽఽకస్మికీ || ౫౦ ||
మాతా మైథిలీ! అశోకవనంలో నీకు అపరాధం చేసిన రాక్షస కాంతలను హనుమంతుని నుండి రక్షించి, నీవు శ్రీరాముని కంటే గొప్పదానివి అనిపించుకున్నావు. ఎందుకంటే రాముడు ‘శరణు’ అని వేడిన కాకాసురుడిని, విభీషణుడిని మాత్రమే రక్షించాడు. కానీ నీవు ‘శరణు’ అనకపోయినా, నీకు కీడు చేసిన వారిని కూడా క్షమించి రక్షించావు. అపరాధాల కుప్పలైన మమ్ములను కూడా నీ అకారణమైన (ఆకస్మికమైన) క్షమా గుణమే రక్షించాలి.
మాతర్లక్ష్మి యథైవ మైథిలజనస్తేనాధ్వనా తే వయం
త్వద్దాస్యైకరసాభిమానసుభగైర్భావైరిహాముత్ర చ |
జామాతా దయితస్తవేతి భవతీసంబంధదృష్ట్యా హరిం
పశ్యేమ ప్రతియామ యామ చ పరీచారాన్ ప్రహృష్యేమ చ || ౫౧ ||
ఓ లక్ష్మీ మాతా! మిథిలా నగర వాసులు (జనక మహారాజు పరివారం) నిన్ను తమ కుమార్తెగా భావించి, శ్రీహరిని తమ ‘అల్లుడు’ (జామాత) అని ఎలా పిలిచారో, మేము కూడా అదే మార్గంలో నిన్ను ఆశ్రయిస్తున్నాము. ఇక్కడ ఇహలోకంలోనూ, అక్కడ పరలోకంలోనూ నీపై గల అపారమైన భక్తితో, నీవు మా తల్లివి కాబట్టి నీ భర్త అయిన హరిని మాకు ‘ప్రియమైన అల్లుడు’ అనే సంబంధంతోనే దర్శిస్తాము. ఆ చనువుతోనే మీ ఇద్దరికీ పరిచర్యలు చేస్తూ ఆనందిస్తాము.
పితేవ త్వత్ప్రేయాన్ జనని పరిపూర్ణాగసి జనే
హితస్రోతోవృత్త్యా భవతి చ కదాచిత్ కలుషధీః |
కిమేతన్నిర్దోషః క ఇహ జగతీతి త్వముచితైః
ఉపాయైర్విస్మార్య స్వజనయసి మాతా తదసి నః || ౫౨ ||
జననీ! తండ్రి వలె నీ ప్రియుడైన శ్రీహరి, అపరాధాలు చేసే భక్తుల పట్ల ఒక్కోసారి హితవు కోరి కోపగించుకుంటాడు (శిక్షించాలనుకుంటాడు). అప్పుడు నీవు తల్లిగా ముందుకు వచ్చి, “నాథా! ఈ లోకంలో తప్పులు చేయని వారు ఎవరున్నారు?” అని తర్కించి, ఆయన కోపాన్ని మలిపి, మా అపరాధాలను ఆయన మరిచిపోయేలా చేస్తావు. అందుకే మా పాలిట నీవు నిజమైన మాతవు.
నేతుర్నిత్యసహాయినీ జనని నస్త్రాతుం త్వమత్రాగతా
లోకే త్వన్మహిమావబోధబధిరే ప్రాప్తా విమర్దం బహు |
క్లిష్టం గ్రావసు మాలతీమృదుపదం విశ్లిష్య వాసో వనే
జాతో ధిక్కరుణాం ధిగస్తు యువయోః స్వాతంత్ర్యమత్యంకుశమ్ || ౫౩ ||
జననీ! నీవు నిరంతరం భగవంతుని వెన్నంటే ఉండేదానివి. మమ్మల్ని రక్షించడానికి నీవు ఈ లోకానికి అవతార రూపంలో వచ్చావు. కానీ నీ మహిమను గుర్తించలేని అజ్ఞానుల మధ్య నీవు ఎన్నో కష్టాలు పడ్డావు. మాలతీ పుష్పం వంటి నీ మృదువైన పాదాలతో అడవుల్లో రాళ్లపై నడిచావు, నార వస్త్రాలు కట్టావు. మిమ్ములను ఇలా కష్టపెట్టిన మీ అంకుశం లేని ‘స్వాతంత్ర్యానికి’, మీ ‘కరుణకు’ నమస్కారం (ఇక్కడ కవి భక్తితో కూడిన ఆవేదనను వ్యక్తపరిచారు).
అధిశయితవానబ్ధిం నాథో మమంథ బబంధ తం
హరధనురసౌ వల్లీభంజం బభంజ చ మైథిలి |
అపి దశముఖీం లూత్వా రక్షః కబంధమనర్తయత్
కిమివ న పతిః కర్తా త్వచ్చాటుచుంచుమనోరథః || ౫౪ ||
ఓ మైథిలీ! నీ భర్త సముద్రంపై పడుకున్నాడు, దానిని మథించాడు, చివరకు దానిపై వారధిని కూడా బంధించాడు. శివధనుస్సును ఒక పూల తీగను తెంచినంత సులువుగా విరిచేశాడు. రావణుని తలలు నరికి రక్కసులను అంతం చేశాడు. ఆయన ఇన్ని పనులు చేయడానికి కారణం ఏమిటో తెలుసా? అది కేవలం నీ మధురమైన మాటలను వినాలని, నీ మనోరథాన్ని (కోరికను) తీర్చాలనే తపన తప్ప వేరొకటి కాదు.
దశశతపాణిపాదవదనాక్షిముఖైరఖిలైః
అపి నిజవైశ్వరూప్యవిభవైరనురూపగుణైః |
అవతరణైరతైశ్చ రసయన్ కమితా కమలే
క్వచన హి విభ్రమభ్రమిముఖే వినిమజ్జతి తే || ౫౫ ||
ఓ కమలే! నీ భర్త వేలకొద్దీ చేతులు, పాదాలు, ముఖాలు కలిగిన ‘విశ్వరూపాన్ని’ ధరించినవాడు. తన అవతారాలతో, గుణాలతో అందరినీ రంజింపజేసేవాడు. అటువంటి సర్వశక్తిమంతుడైన నీ నాథుడు కూడా, నీ కనుబొమ్మల కదలికలనే సుడిగుండంలో చిక్కుకుని, నీ ప్రేమలో మునిగిపోయి పరవశించిపోతుంటాడు. నీవు ఆయనను అంతగా సమ్మోహింపజేయగలవు.
జననభవనప్రీత్యా దుగ్ధార్ణవం బహుమన్యసే
జనని దయితప్రేమ్ణా పుష్ణాసి తత్పరమం పదమ్ |
ఉదధిపరమవ్యోమ్నోర్విస్మృత్య మాదృశరక్షణ-
-క్షమమితి ధియా భూయః శ్రీరంగధామని మోదసే || ౫౬ ||
జననీ! నీవు పుట్టిన ఇల్లు అనే మమకారంతో పాలసముద్రాన్ని ఎంతో గౌరవిస్తావు. నీ ప్రాణనాథుడైన శ్రీహరికి ఇష్టమైన నివాసం అనే ప్రేమతో ఆ పరమపదాన్ని (వైకుంఠాన్ని) పోషిస్తావు. కానీ, ఆ సముద్రాన్ని, వైకుంఠాన్ని కూడా మరిచిపోయి.. మా వంటి దీనులను రక్షించడానికి అత్యంత అనువైన ప్రదేశం ఇదొక్కటే అనే ఉద్దేశంతో నీవు శ్రీరంగ క్షేత్రంలో ఎంతో సంతోషంగా కొలువై ఉన్నావు.
ఔదార్యకారుణికతాశ్రితవత్సలత్వ-
-పూర్వేషు సర్వమతిశాయితమత్ర మాతః |
శ్రీరంగధామ్ని యదుతాన్యదుదాహరంతి
సీతావతారముఖమేతదముష్య యోగ్యా || ౫౭ ||
ఓ మాతా! నీకున్న ఔదార్యం, కరుణ, ఆశ్రిత వాత్సల్యం వంటి గుణాలన్నీ శ్రీరంగధామంలో అత్యున్నత స్థితిలో కనిపిస్తాయి. పెద్దలు నీ సీతావతార గాథలను ఉదాహరణగా చెబుతుంటారు. శ్రీరామునితో నీకు గల నిత్యయోగం (సంబంధం) వల్లనే ఆయనకు కూడా అటువంటి కళ్యాణ గుణాలు లభించాయి. నీ సాన్నిధ్యం లేనిదే ఆ గుణాలకు పరిపూర్ణత లేదు.
ఐశ్వర్యమక్షరగతిం పరమం పదం వా
కస్మైచిదంజలిభరం వహతే వితీర్య
అస్మై న కించిదుచితం కృతమిత్యథాంబ
త్వం లజ్జసే కథయ కోఽయముదారభావః || ౫౮ ||
అమ్మా! నీకు ఒకసారి నమస్కరించిన (అంజలి ఘటించిన) భక్తుడికి నీవు ఐశ్వర్యాన్ని గానీ, కైవల్యాన్ని గానీ, చివరకు నీ పరమపదాన్ని గానీ ప్రసాదిస్తావు. అంత ఇచ్చి కూడా, “అయ్యో! నా భక్తుడికి తగినంతగా ఏమీ చేయలేకపోయానో” అని నీవు సిగ్గుపడతావు. ఇంతటి అపారమైన ఉదార స్వభావం నీకు తప్ప ఇంకెవరికి ఉంటుంది తల్లీ?
జ్ఞానక్రియాభజనసంపదకించనోఽహం
ఇచ్ఛాధికారశకనానుశయానభిజ్ఞః |
ఆగాంసి దేవి యువయోరపి దుఃసహాని
బధ్నామి మూర్ఖచరితస్తవ దుర్భరోఽస్మి || ౫౯ ||
ఓ దేవీ! నాకు జ్ఞాన సంపద లేదు, కర్మలు చేసే శక్తి లేదు, భక్తి మార్గంలో నడిచే తీరిక లేదు. అసలు మోక్షం కోరుకోవాలనే ఇచ్చ గానీ, దానికి కావలసిన అధికారం గానీ నాకు లేవు. నేను చేసిన అపరాధాలు మీ ఇద్దరికీ (నీకు, నీ నాథునికి) అసహ్యం కలిగించేవి. అజ్ఞానినైన నా భారమంతా నీపైనే పడుతోంది, నన్ను భరించడం నీకు ఎంతో కష్టమైన పని.
ఇత్యుక్తికైతవశతేన విడంబయామి
తానంబ సత్యవచసః పురుషాన్ పురాణాన్ |
యద్వా న మే భుజబలం తవ పాదపద్మ-
-లాభే త్వమేవ శరణం విధితః కృతాఽసి || ౬౦ ||
అమ్మా! నేను పైన చెప్పిన మాటలన్నీ (నాకు ఏమీ లేదని చెప్పడం) నిజానికి కపటమైనవి కావచ్చు. ఆ మాటల ద్వారా పూర్వీకులైన సత్యవాక్కుల గల మహానుభావులను నేను అనుకరిస్తున్నాను (విడంబనం). కానీ ఒక్కటి మాత్రం సత్యం – నీ పాదపద్మాలను పొందడానికి నా భుజబలం ఏమాత్రం సరిపోదు. అందుకే, నీవే నా ఏకైక శరణు అని నిర్ణయించుకుని నిన్ను ఆశ్రయిస్తున్నాను. నీవే నన్ను దరిచేర్చుకోవాలి.
శ్రీరంగే శరదః శతం సహ సుహృద్వర్గేణ నిష్కంటకం
నిర్దుఃఖం సుసుఖంచ దాస్యరసికాం భుక్త్వా సమృద్ధిం పరామ్ |
యుష్మత్పాదసరోరుహాంతరరజఃస్యామ త్వమంబా పితా
సర్వం ధర్మమపి త్వమేవ భవ నః స్వీకుర్వకస్మాత్కృపామ్ || ౬౧ ||
ఓ మాతా! శ్రీరంగ క్షేత్రంలో మా బంధుమిత్రులతో కలిసి నూరేళ్ల పాటు ఎటువంటి ఆటంకాలు, దుఃఖాలు లేకుండా, మీ దాస్యమనే మధురమైన సుఖాన్ని అనుభవిస్తూ జీవించేలా అనుగ్రహించు. నీ పాద పద్మాల చెంత ఉండే ధూళి వలె మేము ఉండాలి. నీవే మాకు తల్లివి, తండ్రివి, సర్వస్వము. నీవే మాకు పరమ ధర్మము. ఓ దయానిధీ! మాపై నీ అకారణ కృపను కురిపించి మమ్మల్ని నీవారిగా స్వీకరించు.
ఇతి శ్రీపరాశరభట్టార్యైరనుగృహీతః శ్రీగుణరత్నకోశః |
మరిన్ని శ్రీ లక్ష్మీ స్తోత్రాలు చూడండి.
మా ప్రచురణ: "శ్రీ బగళాముఖీ స్తోత్రనిధి (తాత్పర్య సహితం)" ప్రింటింగు పూర్తి అయి కొనుగోలుకు సిద్ధంగా ఉంది.
స్తోత్రనిధి (తెలుగు) వాట్సాప్ ఛానల్ : మా తెలుగు వాట్సాప్ ఛానల్ ని ఫాలో చేయడానికి ఇక్కడ క్లిక్ చేయండి.
Support this Dharma Karya : If you find value in the Stotranidhi collection, please consider supporting this work. You can make a contribution through these links - PhonePe/GooglePay/BHIM (within India) or Paypal (outside India)
Buy Prabhata Stotranidhi Book: A single book with important stotras of Devatas is available in 4 languages - "తెలుగు" , "ಕನ್ನಡ" , "देवनागरि" , "English (IAST)".
విప్రులకు, ద్విజులకు విజ్ఞప్తి : మంత్ర అనుష్ఠానం లేక నేటి కాలంలో ధర్మాచరణ క్షీణిస్తూ ఉన్నది. దయచేసి మీకు ఉపదేశం ఉన్న మంత్రం కనీసం లక్ష జపం చేయండి. మీకు అతిదగ్గరలో ఉన్న దేవాలయానికి ప్రతిరోజూ వెళ్ళి అక్కడి దేవత మంత్రాన్ని కనీసం 108 జపంచేసి, ఆ దేవత బలాన్ని వృద్ధి చేయండి. దేవత అనుగ్రహం ఉంటేనే ఆ ప్రాంతంలో ధర్మం వర్ధిల్లుతుంది.
Important message to Dharmikas : Please visit your nearest Devalayam and chant mantra of that Devata atleast 108 times daily in that temple. When Devata becomes powerful, it will automatically protect Dharma.
Chant other stotras in తెలుగు, ಕನ್ನಡ, தமிழ், देवनागरी, english.
Did you see any mistake/variation in the content above? Click here to report mistakes and corrections in Stotranidhi content.
